Κατηγορία: Λογοτεχνία

Francis Nenik
Reise durch ein tragikomisches Jahrhundert. Das irrwitzige Leben des Hasso Grabner.
[Ταξίδι σε έναν κωμικοτραγικό αιώνα. Η απίστευτη ζωή του Χάσσο Γκράμπνερ]

Μυθιστόρημα

Ο χαρισματικός εγωϊστής

Ο συγγραφέας Φράνσις Νένικ είναι ένας από τους μεγάλους άγνωστους της γερμανόφωνης λογοτεχνίας. Το όνομα του συγγραφέα είναι ψευδώνυμο˙ το μόνο που γνωρίζουμε γι’ αυτόν είναι ότι γεννήθηκε το 1981 κοντά στη Λειψία και ότι εκτός από τη συγγραφική δουλειά του, ασχολείται με τη γεωργία. Εφόσον, βέβαια, μπορούμε να πιστέψουμε όλα αυτά.
 
Απίστευτη όμως είναι και η ιστορία, την οποία ο Νένικ ξετρύπωσε για το καινούργιο βιβλίο του ‒ κατά μια ειρωνεία της τύχης ενώ ερευνούσε σχετικά με ένα δοκίμιο για λησμονημένους ποιητές. Σε ένα λεξικό για συγγραφείς της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, ο Νένικ ανακάλυψε τον Χάσσο Γκράμπνερ. Έναν άντρα, το όνομα του οποίου σχεδόν κανείς δεν γνωρίζει σήμερα και του οποίου τη ζωή κανείς δεν έχει διηγηθεί μέχρι τώρα, παρόλο που θα προσέφερε υλικό για αρκετά μυθιστορήματα. Και έτσι ο Νένικ ανασκουμπώθηκε και έπιασε δουλειά. Τη βιογραφία του ήρωά του ο συγγραφέας δεν την αφηγείται σε μακροσκελή και μελοδραματικά επεισόδια. Αντ’ αυτών ο Νένικ χρησιμοποιεί ένα κοφτό και κομψό στυλ, το οποίο δεν μειώνει διόλου τη μαεστρία της γραφής. Η ζωντάνια της αφήγησης παρακολουθεί την ορμή με την οποία ο ίδιος ο Χάσσο Γκράμπνερ σαρώθηκε από τα ιστορικά γεγονότα του εικοστού αιώνα.
 
Σύμφωνα με τα λόγια  του Νένικ: «Ο Γκράμπνερ είναι ο χρονικογράφος ενός τραγέλαφου με το όνομα ιστορία, ο οποίος πάντα βρισκόταν εκεί ακριβώς όπου  δημιουργούνταν αυτός ο τραγέλαφος». Γεννημένος το 1911 στη Λειψία, ο Γκράμπνερ μεγαλώνει σε διάφορες ανάδοχες οικογένειες και από τα πρώτα νεανικά χρόνια του έρχεται σε επαφή με σοσιαλιστικές και κομουνιστικές οργανώσεις. Όπως είναι χωρατατζής, θα δηλώσει αργότερα στο Ενιαίο Σοσιαλιστικό Κόμμα της Γερμανίας, ότι στα πλαίσια των παιδικών δυνατοτήτων του από το 1918 είχε λάβει μέρος στους ένοπλους αγώνες για το δίκαιο ζήτημα. Ο Γκράμπνερ είναι προϊόν της σκοτεινής εποχής του˙ περιπλανώμενο πνεύμα, αγκιτάτορας και θύμα ταυτόχρονα˙  ευφυής και απερίσκεπτος.
 Εξαιτίας των ανατρεπτικών πολιτικών  δραστηριοτήτων του οι εθνικοσοσιαλιστές τον καταδικάζουν τον Μάϊο του 1935 σε καταναγκαστικά έργα. Όταν ο Γκράμπνερ αποφυλακίζεται το 1938, τον περιμένει έξω από την πύλη η Γκεστάπο και τον μεταφέρει στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Μπούχενβαλντ. Εκεί ο εκπαιδευμένος βιβλιοπώλης, καταφέρνει πάλι να βρει μια θέση στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου. Μια κάψουλα μέσα στον τρόμο. Και μια δυνατή περιγραφή, για το πώς ο Γκράμπνερ καταφέρνει να ελιχθεί ανάμεσα στους θανατηφόρους κινδύνους της εποχής. «Ο Γκράμπνερ», γράφει ο Νένικ, «ήταν πολύ μικρός για να τον προσέξουν, και πολύ μεγάλος για να τον παρασέρνει απλά στο διάβα της η ιστορία.»
 
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα φανερό στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, το οποίο ο Νένικ αφιερώνει στη δράση του Γκράμπνερ στην πρώην Ανατολική Γερμανία. Ο Γκράμπνερ αρχίζει να γράφει μυθιστορήματα και γίνεται μέλος του Συνδέσμου Συγγραφέων. Όμως παντού, όπου δρα ο Γκράμπνερ, οι ιδεολογικά προσκολλημένοι στο καθεστώς τον αντιμετωπίζουν με δυσπιστία: Ο Γκράμπνερ είναι ένας χαρισματικός εγωϊστής, έτσι γράφει μια αναφορά για αυτόν. Όποτε κανείς  προσπαθεί να τον τιμωρήσει για την ελευθεριότητα της σκέψης του, αυτός τα καταφέρνει πάντα να βγει αλώβητος. Επί δυο μήνες το 1946 διετέλεσε διευθυντής του ραδιοφωνικού σταθμού ΜDR˙ διηύθυνε το συγκρότημα παραγωγής ενέργειας Kombinat «Schwarze Pumpe», και συμμετείχε ουσιαστικά στη δημιουργία της οργάνωσης FDJ (Ελεύθερης Γερμανικής Νεολαίας). Μόνο συμβατικός και πιστός στο κόμμα δεν μπορούσε, βέβαια, ποτέ να είναι ο Γκράμπνερ. Από την άλλη, όταν διεξάγονταν κρίσιμες έρευνες, μπορούσε να κραδαίνει/επιδεικνύει/μοστράρει σε κάθε περιφερειακή επιτροπή του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος το αντιστασιακό παρελθόν του.
 
Από το 1961 παρακολουθείτο από τη Στάζι. Έγραψε διάφορα μυθιστορήματα, ενδιάμεσα του απαγόρευσαν την κυκλοφορία τους,  και τελικά πέθανε το έτος 1976. Το ότι κάποιος αφηγείται την ιστορία του με τόσο διασκεδαστικό τρόπο, χωρίς να παραγνωρίζει το τραγικό της βιογραφίας αυτής, είναι ένας όψιμος θρίαμβος.

Μετάφραση: Ανδρομάχη Μαλακάτα
 
Christoph Schröder

Κείμενο: Christoph Schröder, 15.01.2019

Ο Κρίστοφ Σρέντερ ζει στη Φραγκφούρτη/Μάιν ως ανεξάρτητος συγγραφέας, (Eφημερίδες: Süddeutsche Zeitung, Tagesspiegel, Die Zeit), και είναι καθηγητής Κριτικής Λογοτεχνίας στο εκεί Πανεπιστήμιο.