Κατηγορία: Δοκίμιο

Thomas Bauer
Die Vereindeutigung der Welt. Über den Verlust an Mehrdeutigkeit und Vielfalt
[Ο μονοσήμαντος κόσμος μας. Για την απώλεια της πολυσημίας και της ποικιλίας]

Δοκίμιο

Η κατάφαση της πολυσημίας

«Πράγματι τα ευρήματα είναι αντιφατικά», γράφει ο ισλαμολόγος Τόμας Μπάουερ σε ένα δοκίμιο, το οποίο αφενός απευθύνεται στη στενότητα του κόσμου μέσα από τη μονοσημία του και αφετέρου διαφημίζει την «ανεκτικότητα στην αμφισημία». Τι είδους αντίφαση είναι αυτή, η οποία παρουσιάζεται αμέσως ως πρόβλημα στον αναγνώστη; Μα μήπως ο παραμερισμός των αντιφάσεων δεν είναι ο πυρήνας δραστηριότητας ενός διαφωτισμένου πνεύματος;  

Αντίφαση σε ό,τι αφορά στον φυτικό κόσμο το έτος 2018 σημαίνει αυτό για παράδειγμα: Στα 30.000 είδη καλαμποκιού παγκοσμίως αντιπαρατίθενται μερικές δωδεκάδες, οι οποίες καλλιεργούνται σε ευρεία κλίμακα. Γενετικά μεταλλαγμένα είδη από το εργαστήριο της Monsanto που κατέχει το μονοπώλιο των λαχανικών, κυριαρχούν στην αγορά. Άλλο παράδειγμα: Η παραδοσιακή θρησκευτικότητα μειώνεται παντού στον κόσμο. Η φονταμενταλιστική θρησκευτικότητα ταυτόχρονα αυξάνεται. Και για να αναφέρουμε ακόμα ένα παράδειγμα  από τον πολιτιστικό τομέα: Τα μουσεία ακμάζουν παγκοσμίως. Ταυτόχρονα οι επισκέπτες περνούν λίγα μόνο δευτερόλεπτα μπροστά από έναν πίνακα. Αυτό σημαίνει ότι: Η τέχνη γίνεται μέρος μιας γενικής βιωματικής κουλτούρας, ακμάζει και ταυτόχρονα γίνεται αδιάφορη. Η απείρως πολλή σημασία οδηγεί σε μηδαμινότητα.»

Τι σημαίνουν ή δεν σημαίνουν όλα αυτά λοιπόν; Έχουμε πολλή ή λίγη ποικιλία ειδών; Βιώνει η θρησκεία μια ακμή ή ισχύει το αντίθετο; Ζούμε σε ένα φιλικό προς τις τέχνες ή εχθρικό προς τις τέχνες περιβάλλον; Με τον Τόμας Μπάουερ θα έπρεπε να πει κανείς: Όλα ισχύουν. Και ως εκ τούτου όλα πρέπει να περιγράφονται συγκριτικά. Όμως ποιος θα το άντεχε αυτό σήμερα κιόλας; Σε όλο τον κόσμο σήμερα έχουμε να κάνουμε με λαϊκιστές πολιτικούς. Όλοι λένε δήθεν ξεκάθαρες κουβέντες και έχουν βλέψεις που μπορούν εύκολα να μεταδοθούν. Στην πραγματικότητα πέφτουν σε κάθε λογής αντιφάσεις. Η μεγαλύτερη: Κερδίζουν τις δημοκρατικές εκλογές με συνθήματα εχθρικά προς τη δημοκρατία. Όπως μπορέσαμε κιόλας να δούμε στις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές, αυτό όμως δεν προξενεί κανένα πλήγμα στη δημοτικότητά τους. Ο Τόμας Μπάουερ έχει μια εξήγηση γι’ αυτό. Διαγιγνώσκει μια εξαπλωνόμενη ανικανότητα να χειριζόμαστε τις αμφιταλαντεύσεις. Είναι λες και μετά βίας μπορούμε να αντέξουμε την αμφισημία σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο περίπλοκος.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο είτε την αρνούμαστε είτε την ανακηρύσσουμε σε αυτοσκοπό, όπως συχνά συμβαίνει στη σύγχρονη τέχνη. Ο Μπάουερ έχει διαθέσιμα μερικά περίεργα παραδείγματα για αυτό. Όπως εκείνο της Daimler Α.Ε., η οποία το 1989 ήθελε να επανεξετάσει την εμπλοκή της στον εθνικοσοσιαλισμό. Και μάλιστα με ένα όσο το δυνατό πιο αποστασιοποιημένο άγαλμα στη μνήμη των θυμάτων της καταναγκαστικής εργασίας. Το επιδαπέδιο γλυπτό του Μπέρνχαρντ Χάιλιγκερ Μέρα και νύχτα ήταν τόσο αφηρημένο όσο ήταν αναγκαίο ώστε να μη χρειάζεται να πει τα πράγματα με το όνομά τους. «Το έργο τέχνης», γράφει ο Μπάουερ, «δεν σήμαινε απολύτως τίποτα δηλαδή!»  

Μπορεί λοιπόν κανείς να χρησιμοποιήσει εσφαλμένα την αμφιταλάντευση με ένα σωρό τρόπους επιπλέον. Ο Τόμας Μπάουερ αποβλέπει σε μια άλλη γνωριμία μαζί της. Το θέμα για εκείνον δεν είναι να διαμαρτυρηθεί για την ποικιλία στα σύγχρονα περιβάλλοντα ζωής, κρίνοντάς τη πολιτιστικά, αλλά μάλλον η αυξανόμενη ανικανότητά μας να ζήσουμε με αυτή. Το κλου στη σημερινή γνωριμία μαζί της δηλαδή είναι ότι: «Η μηδαμινότητα είναι εξίσου λίγο πολυσήμαντη όσο και μία μόνο μοναδική σημασία.» Αυτό θα πει ότι ένα έργο τέχνης, το οποίο είναι τόσο ανοιχτό σημαίνει τα πάντα και τίποτα, είναι εξίσου ολοκληρωτικό όπως και ένα έργο τέχνης, το οποίο έχει υποταχθεί σε μια κρατική ιδεολογία. Σε ό,τι αφορά στη θρησκεία ισχύει το ίδιο: «Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός και η θρησκευτική αδιαφορία συνδέονται στενά μεταξύ τους στην πράξη. Είναι αποτέλεσμα μιας ανεκτικότητας στην αμφισημία που χάνεται σε πέρα για πέρα γραφειοκρατικές, άκρως τεχνοποιημένες και προπαντός καπιταλιστικές κοινωνίες.» Όχι άδικα, ένα από τα κυριότερα αιτήματα του «κινήματος του ταυτοτισμού», είναι να γίνονται προτάσεις ταύτισης, ελεύθερες από αντιφάσεις, για ανθρώπους που ποθούν τη μονοσημία.  

Πράγματι, φαίνεται να είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας ότι ανεχόμαστε τις διαφορές χωρίς να ξαναπέφτουμε σε μια ενδοτική απάθεια. Τη σταδιοδρομία των όρων «αυθεντικότητα» και «ταυτότητα» ο Μπάουερ την ανάγει σε μία ήδη διατυπωμένη από τον Φρόιντ «Δυσφορία μέσα στον πολιτισμό». Ειδικά το Ισλάμ της πρώιμης νεότερης εποχής μπορεί εδώ να μας δώσει ώθηση. Πιο συγκεκριμένα το κοράνι είναι ένα κείμενο, το οποίο έχει παραδοθεί σε διαφορετικές παραλλαγές. Ακόμα και οι ισλαμιστές νομικοί ανέκαθεν διαφωνούσαν για το τι ακριβώς θα έπρεπε να περιλαμβάνει ο νόμος του Θεού (η σαρία) και σε αντίθεση με το σημερινό ισλαμικό κράτος αρνούνταν σε μεγάλο βαθμό τις δραστικές τιμωρίες. «Μέσα σε πάνω από χίλια χρόνια πριν από τα τέλη του εικοστού αιώνα», γράφει ο Μπάουερ, «δεν έχει υπάρξει σχεδόν κανένας λιθοβολισμός μοιχών και μάλιστα καμία απολύτως εκτέλεση λόγω συναινετικών ομοφυλόφιλων σεξουαλικών πράξεων». Ο εξαναγκασμός για την εξάλειψη του διφορούμενου, ο οποίος φτάνει τελικά στο σημείο να μπαίνουν σεξουαλικές ταυτότητες στην φιλελεύθερη κοινωνία, έχει κάποια σχέση με τις απαιτήσεις για την τελική θεμελίωση της σύγχρονης εποχής.   

Αυτό που συνιστά λοιπόν ο Μπάουερ στην κοινωνία μας είναι: «Να μειώσουμε την αμφισημία σε ένα βαθμό που να μπορούμε να ζούμε, χωρίς να προσπαθούμε ταυτόχρονα να την εξαλείψουμε εντελώς.» Επειδή παντού, όπου έχουμε προσπαθήσει να καταργήσουμε το διφορούμενο, όλα έγιναν ακόμα πιο συγκεχυμένα. Και παντού εκεί, όπου δεν μπορούσαμε πια να δούμε το δάσος από σημασίες, δημιουργήθηκε ένα επικίνδυνο κενό. Ο αυξανόμενος χειρισμός των διαδικασιών λήψης αποφάσεων μέσω αλγορίθμων φαίνεται να δίνει πάσα στη μονοσημία του κόσμου. Αυτό επιβάλλεται να το καταπολεμήσουμε αποφασιστικά. Η πολιτική, τα σχολεία και η τέχνη σε δημόσιο χώρο είναι οι θεσμοί εκείνοι, οι οποίοι μπορούν να κινήσουν μια καινούρια μεθόδευση στην ανεκτικότητα της αμφιταλάντευσης.

Μετάφραση: Κατερίνα Τζιναβά
Katharina Teutsch

Κείμενο: Katharina Teutsch, 14.12.2018