Κατηγορία: Δοκίμιο

Jutta Person
Korallen. Ein Portrait
[Κοράλλια. Ένα πορτρέτο]

Πολιτισμικές Σπουδές

Τα θαυμαστά πλάσματα της θάλασσας

Είναι παντού, όσο πιο προσεχτικά παρατηρούμε τόσο αυτά αναπτύσσονται με ακόμα μεγαλύτερη ζωντάνια μπροστά στα μάτια μας: έτσι περιγράφει η Jutta Person, κριτικός λογοτεχνίας και επιστήμων στον κλάδο των πολιτισμικών σπουδών, τη συνάντησή της με τα κοράλλια. Σήμερα γίνεται λόγος για τα πολύμορφα αυτά υποβρύχια πλάσματα κυρίως σε σχέση με την υπερθέρμανση του πλανήτη, η οποία απειλεί την ύπαρξή τους. Η επίμονη ματιά της Jutta Person ανακάλυψε πολλές άλλες πτυχές τους: τόσο στην ιστορία, την τέχνη και τη λογοτεχνία όσο και κάτω από το νερό. Στο πορτρέτο της περιγράφει με ζωντάνια αλλά και ποιητική διάθεση τη μακροχρόνια γοητεία που ασκούν αυτά τα θαυμάσια ζώα στους ανθρώπους, αναδεικνύοντας απερίφραστα πόσο μεγάλο θησαυρό έχουμε (ακόμα) στα χέρια μας.
 
Τα κοράλλια ζουν στις φωτεινές ζώνες της θάλασσας και επομένως είναι σχετικά εύκολο να τα προσεγγίσουμε. Αρχικά η συγγραφέας τα πλησιάζει κάνοντας προσεχτικές διαδρομές με τον αναπνευστήρα, γρήγορα όμως ο κόσμος των κοραλλιών την αιχμαλωτίζει. Μαθαίνει να κάνει καταδύσεις και ανακαλύπτει κάτω από το νερό έναν άγνωστο κόσμο, που «τρέφεται από τον βυθό, λικνίζεται, απλώνει τα πλοκάμια του... χωρίς να δείχνει το παραμικρό ενδιαφέρον για τους ανθρώπους». Ένας κόσμος στον οποίο επικρατεί ζωντάνια, «και μάλιστα ζωώδης ζωντάνια», όπου τα κοράλλια δεν παρασύρονται απλώς από το ρεύμα αλλά κινούνται εμφανώς από μόνα τους.

Αυτός ο κόσμος παραμένει εξωτικός ακόμα και όταν οι άνθρωποι μεταφέρουν το λεξιλόγιο του δικού τους κόσμου κάτω από το νερό. Εκεί ανακαλύπτουν κοράλλια που τους θυμίζουν ανθρώπινο εγκέφαλο, βατόμουρο, μαρούλι, κέρατα ταράνδου, αυλό εκκλησιαστικού οργάνου, δάχτυλα νεκρού ανθρώπου ή μπρόκολο. Τα ομορφότερα από αυτά έχουν το δικό τους πορτρέτο στο παράρτημα του βιβλίου.

Στην πραγματικότητα, χρειάστηκε να φτάσουμε μέχρι τον 18ο αιώνα και το έργο του φυσιοδίφη Jean-André Peyssonnel για να ταξινομηθούν τα κοράλλια στην κατηγορία των ζώων, αναφέρει η συγγραφέας κάνοντας ένα ταξίδι στη φυσική ιστορία. Σήμερα οι ερευνητές κατατάσσουν τα κοράλλια, όπως και τις μέδουσες, στα κνιδόζωα. Αποτελούνται από πολλούς πολύποδες που δημιουργούν δομές από ασβεστόλιθο, μέσα ή πάνω στις οποίες ζουν. Τρέφονται με πλαγκτόν ή με μικρά ψάρια τα οποία κυνηγούν με δηλητηριώδη βέλη που πετάγονται από τα κνιδοκύτταρά τους. Στα κοράλλια που δημιουργούν υφάλους, κάθε νέα γενιά εγκαθίσταται επάνω στα απομεινάρια των προηγούμενων, δημιουργώντας με το πέρασμα δεκάδων χιλιάδων ετών ολόκληρα νησιά. Ακόμα και ο αρκετά μετριοπαθής Δαρβίνος ενθουσιάζεται όταν περιγράφει τις εντυπώσεις του σχετικά με τη ικανότητα των κοραλλιών να τροποποιούν τη γη.

Ωστόσο, οι άνθρωποι θαύμαζαν τα κοράλλια από πολύ παλαιότερα, σημειώνει η συγγραφέας καθώς περνάει από τη φυσική ιστορία στην ιστορία του πολιτισμού. Κοσμήματα από λαμπερά κόκκινα κοράλλια πωλούνταν ήδη την εποχή του σιδήρου ακόμα και στις Άλπεις, ενώ στην αρχαία Αίγυπτο τα τοποθετούσαν μέσα στους τάφους μαζί με τους νεκρούς ως μαγικά φυλακτά. Και όσο περισσότερο ψάχνει η συγγραφέας τόσο συχνότερα ανακαλύπτει τα γνωστά περιδέραια με τις κόκκινες πέρλες ή και ολόκληρα κλαδιά κοραλλιών σε πίνακες ζωγραφικής και αγγεία, σε εκκλησίες και σε συλλογές αξιοθαύμαστων αντικειμένων παλαιών μελετητών, ως φυλακτά ή ακόμα και ως πιπίλες ή πλεκτά έργα τέχνης.

Η Jutta Person ακολουθεί τα κοράλλια μέσα από την ποίηση και τη λογοτεχνία και τα εντοπίζει τόσο στον Οβίδιο και τον Πλίνιο όσο και στον Σαίξπηρ, τον Ιούλιο Βερν και τον Κάρολο Μαρξ. Αυτό που γοητεύει συνεχώς τους διάφορους συγγραφείς είναι το τι μπορεί να δημιουργηθεί μέσα από τη συνεργασία πολλών μικροσκοπικών ζώων. Ο Μαρξ συγκρίνει τα αμέτρητα κοράλλια που σχηματίζουν υφάλους με τις μάζες των εργατών της πρώιμης βιομηχανικής κοινωνίας. Και η αστική τάξη όμως ανακαλύπτει τότε τα κοράλλια: ως διακοσμητικά αντικείμενα στο ενυδρείο.

Φυσικά, αυτό το κοραλλί βιβλίο με την προσεγμένη εικονογράφηση δεν θα μπορούσε να τελειώνει χωρίς μια αρκετά μελαγχολική ματιά στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, της υπεραλίευσης και του τουρισμού στα κοράλλια. Παρόλα αυτά, όπως πολλοί άλλοι πριν από εκείνη, η Jutta Person ανακαλύπτει στα κοράλλια μια συνταγή για τα προβλήματα του παρόντος: ας ξεχάσουμε τις απλουστεύσεις και ας επινοήσουμε διακλαδώσεις.

Μετάφραση: Ευαγγελία Τόμπορη
Manuela Lenzen

Κείμενο: Manuela Lenzen, 18.09.2019

Η Manuela Lenzen είναι συντάκτης επιστημονικών άρθρων και αρθρογραφεί κυρίως πάνω σε θέματα εξελικτικής και γνωσιακής επιστήμης καθώς και τεχνητής νοημοσύνης.