Κατηγορία: Λογοτεχνία

Norbert Gstrein
Als ich jung war
[Όταν ήμουν μικρός]

Μυθιστόρημα

Πολλοί γάμοι και περισσότερες από μία κηδείες

Ο Αυστριακός Νόρμπερτ Γκστράιν, γενημμένος το 1961, αποτελεί εδώ και καιρό μια εξαιρετική παρουσία στη σύγχρονη γερμανόφωνη λογοτεχνία. Ωστόσο, ειδικά τα τελευταία χρόνια, όπου αμφιθυμίες και αμφιταλαντεύσεις αντιμετωπίζονται με δυσπιστία και στη λογοτεχνία, φαίνεται πόσο ελκυστική αποδεικνύεται η ποιητική της ασάφειας που καλλιεργεί ο Γκστράιν: Η λογοτεχνία δεν κάνει ετυμηγορίες και δεν ξεκαθαρίζει απόψεις, αυτό είναι που παρουσιάζει στους αναγνώστες του ο Γκστράιν με τον ιδιοφυή του λόγο. Τα μυθιστορήματά του, γραμμένα σε μια μελωδική και κομψή γλώσσα, αποτελούν πολύ περισσότερο υποδείγματα διαφοροποίησης και πλαστικής δύναμης. Οι χαρακτήρες του δεν είναι φορείς μιας συγκεκριμένης κάθε φορά στάσης ζωής, αλλά βιογραφίες σε περίπλοκους συσχετισμούς.
 
Έτσι ήταν π.χ. στο εξαιρετικό μυθιστόρημα του |Γκστράιν Μια αρχική υποψία του 2013, στο οποίο ένας καθηγητής θέτει αναδρομικά στον εαυτό ερωτήματα για τη σχέση του με δύο μαθητές του, ο ένας από τους οποίους έχει πιθανώς εμπλακεί σε τρομοκρατικό χτύπημα. Στο Τα χρόνια που έρχονται του 2018, ένα παντρεμένο ζευγάρι μέσα στην τεταμένη ατμόσφαιρα των συνεπειών της προσφυγικής κρίσης βρίσκεται αντιμέτωπο με τη διαπίστωση ότι ο αλτρουισμός και η προθυμία για βοήθεια είναι δυνατόν να αποτελούν και καθρέφτη του ναρκισισμού τους. Ο Γκστράιν, κάτοικος Αμβούργου, είναι συγγραφέας της αναδίφησης δυνατοτήτων. Η απόλυτη αλήθεια δεν υφίσταται. Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο και για το πρόσφατο μυθιστόρημά του Όταν ήμουν νέος, το οποίο ευτυχώς διακρίθηκε με το Αυστριακό Βραβείο Βιβλίου, αφού το είχε παραβλέψει η κριτική επιτροπή του Γερμανικού Βραβείου Βιβλίου.
 
Το κεντρικό πρόσωπο του μυθιστορήματος λέγεται Φραντς και κατάγεται, όπως και ο Νόρμπερτ Γκστράιν, από το Τιρόλο. Ο πατέρας του Φραντς είναι ο ιδιοκτήτης ενός ξενοδοχείου που ειδικεύεται στη διοργάνωση γαμήλιων γιορτών, και ο Φραντς εκτελεί χρέη φωτογράφου. Κάποια νύχτα συμβαίνει ένα ατύχημα: Μια νεαρή νύφη βρίσκεται στη ρίζα ενός γκρεμού με σπασμένο αυχένα. Το αν ο θάνατός της υπήρξε ατύχημα, αυτοκτονία ή και φόνος, αποτελούν κεντρικά ερωτήματα που επανέρχονται με κομψή διακριτικότητα για περισσότερο από μια δεκαετία μυθιστορηματικού χρόνου. Και αυτός δεν θα είναι ο μοναδικός μυστηριώδης θάνατος στον οποίο θα εμπλακεί λίγο πολύ άμεσα ο Φραντς. Λίγο αργότερα, όταν ήταν ακόμη 24 ετών, ξεκινά για ένα ταξίδι στις ΗΠΑ, δουλεύει ως δάσκαλος του σκι στα Βραχώδη Όρη και επιστρέφει ύστερα από 13 χρόνια στο Τιρόλο, όπου στο μεταξύ ο αδερφός του έχει αναλάβει την πατρική επιχείρηση.
Δηλαδή, έτσι θα μπορούσε να είναι, ίσως όμως και όχι. Ο Φραντς, ο οποίος επιστρέφει στην πατρίδα του αποτυχημένος και άπορος, είναι ως αφηγηματική αυθεντία σκοτεινός και αναξιόπιστος. Το εσωτερικό κίνητρο που δίνει με έναν μυστηριώδη τρόπο την ώθηση στο επιτυχημένο βιβλίο του Γκστράιν είναι μια ζοφερή σεξουαλικότητα· ένα μείγμα αιδούς και ρήξης ταμπού, σε συνδυασμό με ταπεινώσεις, παραβίαση ορίων και ένα νεφελώδες τείχος διαδόσεων, συκοφαντιών και καχυποψίας. Όπως η περίπτωση της Σάρας, ενός κοριτσιού που σε κάποιον από τους γάμους έκανε μαζί με τον Φραντς έναν περίπατο στο βουνό, η οποία στοιχειώνει ως συγκεχυμένο αντικείμενο του πόθου ολόκληρο το μυθιστόρημα. Τη φίλησε τελικά ο Φραντς παρά τη θέλησή της; Ή μήπως έκανε και κάτι ακόμα χειρότερο; Αλήθεια δεν γνώριζε ότι εκείνη την εποχή ήταν μόλις 13 ετών;
 
Ή ο πανεπιστημιακός καθηγητής Μόραβετς, Τσέχος που ασχολείται στις ΗΠΑ με την πυραυλική έρευνα, στον οποίο ο Φραντς μαθαίνει σκι και κερδίζει την εμπιστοσύνη του. Εκείνο το σχεδόν μανιώδες ενδιαφέρον που έδειχνε ο καθηγητής για μια σειρά ανεξήγητων εξαφανίσεων νεαρών κοριτσιών ήταν απλώς και μόνο ιδιοτροπία; Ούτε και αυτό θα αποκαλυφθεί τελικά, αφού ο Μόραβετς θα αυτοκτονήσει με θεαματικό τρόπο σχεδόν στην αρχή του μυθιστορήματος. Και ο Φραντς άλλωστε αναφέρει περίπου τυχαία για τις προσωπικές του εμπειρίες κακοποίησης όσο ήταν εσωτερικός, που του έχουν προκαλέσει βλάβες. Και τέλος: Μήπως τελικά ο Φραντς όντως δεν βρισκόταν στο δωμάτιό του εκείνη τη νύχτα πριν από δεκατρία χρόνια, όταν σκοτώθηκε η νύφη, και μήπως μάλιστα βρισκόταν κοντά στον γκρεμό, όπως υποψιάζεται ένας μυστηριώδης αστυνομικός;
 
Τη στιγμή που ο δημόσιος λόγος επιβάλλει τη σαφήνεια, γυρίζοντας ταυτόχρονα τον διακόπτη στη λειτουργία του δημόσιου κατηγόρου, ο Νόρμπερτ Γκστράιν υποκαθιστά την πιθανή ηθική υπεροχή με τη λογοτεχνική ακρίβεια. Όσο κανείς άλλος συγγραφέας, ο Γκστράιν είναι σε θέση να εισχωρήσει με σιγουριά στους ενδιάμεσους χώρους, εκεί όπου οι άνθρωποι αισθάνονται αβεβαιότητα για τον ίδιο τους τον εαυτό. Το κάπως άβολο συναίσθημα που προκαλεί η ανάγνωση αυτού του μυθιστορήματος δεν έχει τίποτε το απειλητικό. Το κίνητρο του Γκστράιν είναι το ερώτημα πόσα πράγματα μπορεί να γνωρίζει κάποιος για τον εαυτό του και τις σκοτεινές του πλευρές, και για τους άλλους. Στην όχι και τόσο συμπαθητική φιγούρα του Φραντς διακρίνεται μια νοσταλγία για αυτοκατάργηση και αυτοαντικατάσταση.
 
«Όταν ήμουν νέος», γράφει στην αρχή ο Φραντς, «πίστευα σχεδόν το κάθε τι, και αργότερα σχεδόν σε τίποτε πια, και περίπου εκείνη την εποχή φαίνεται ότι έχασα την εμπιστοσύνη μου, ότι έχασα την πίστη μου.» Το κείμενο που έχουμε εμπρός μας είναι η προσπάθεια μιας αυτοσωτηρίας, και φυσικά δεν χρειάζεται να αναφέρουμε ότι δεν περιέχει βεβαιότητες. Η ανάγνωση αυτού του εγχειρήματος του Νόρμπερτ Γκστράιν, ενός εγχειρήματος ζωής, είναι μια ζοφερή απόλαυση.

Μετάφραση: Κωνσταντίνος Κοσμάς
Christoph Schröder

Κείμενο: Christoph Schröder, 14.01.2020

Ο Κρίστοφ Σρέντερ ζει στη Φραγκφούρτη/Μάιν ως ανεξάρτητος συγγραφέας, (Eφημερίδες: Süddeutsche Zeitung, Tagesspiegel, Die Zeit), και είναι καθηγητής Κριτικής Λογοτεχνίας στο εκεί Πανεπιστήμιο.