Κατηγορία: Δοκίμιο

Armin Nassehi
Muster. Theorie der digitalen Gesellschaft
[Πρότυπα. Θεωρία της ψηφιακής κοινωνίας]

Κανένας πανικός, ήμασταν ανέκαθεν ψηφιακοί

Αν θυμηθεί κανείς τη σχηματοποίηση επιστημικών περιόδων του Μισέλ Φουκώ στο «Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου», προκύπτει η ακόλουθη εικόνα: Από την εποχή της ισοδυναμίας, κατά την οποία το αμυγδαλωτό σχήμα του φύλλου ενός φυτού μπορούσε να το καθιστά γιατρικό για οφθαλμικές παθήσεις, με την Αναγέννηση περνάμε ταχύτατα στην εποχή της αναπαράστασης, όπου αφηρημένα σημεία χρησίμευαν πλέον στον προσδιορισμό συγκεκριμένων πραγμάτων. Κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα, όλα πρωτίστως καταγράφονται κι ύστερα συστηματοποιούνται –στην περίπτωση της γλωσσολογίας με μια γενική γραμματική, στην περίπτωση της φυσικής ιστορίας με τη βοήθεια της ταξινομίας. Και ο άνθρωπος γίνεται σύντομα αντικείμενο παρατήρησης. Η απεικόνισή του σημαίνει, ωστόσο, και το εξής: Ο κόσμος αρχίζει να διπλασιάζεται μέσα στα σημεία που τον αναπαριστούν. Η τυπογραφία επιφέρει καθοριστικά αποτελέσματα: Τα σημεία απελευθερώνονται από την αναπαραστατική τους λειτουργία. Τα βιβλία δεν παραπέμπουν πλέον στον κόσμο, αλλά κυρίως σε άλλα βιβλία ‒«επ’ άπειρον», γράφει ο Άρμιν Νασέχι στη «Θεωρία της ψηφιακής κοινωνίας».

Τι θα έλεγε τώρα ο Φουκώ για τις επιστημικές, ριζικές αλλαγές της ψηφιακής εποχής, στο έλεος της οποίας σήμερα νιώθουμε συχνά αμήχανοι; Η αναπαράσταση εξυπηρετούσε αρχικά να καταστεί ορατό το αόρατο, για παράδειγμα στην ιατρική μέσω της ανατομίας ή στη γλωσσολογία μέσω της γραμματικής. Στην ανάλυση του Νασέχι, όμως, τα σημεία ‒έχοντας στο μεταξύ συρρικνωθεί στη μορφή 0 και 1‒ έχουν μια αρκετά παραγωγική, ανεξάρτητη ζωή. Αποσυνδεδεμένα από τον πραγματικό κόσμο, τον οποίο ωστόσο αναλαμβάνουν να αναπαραστήσουν, γίνονται τα ίδια δημιουργικά. Δημιουργούνται ολόκληροι κόσμοι, οι οποίοι δεν έχουν καν πλέον δικαίωμα σε έναν κόσμο αναφοράς. «Τα ίδια τα δεδομένα αποτελούν το υλικό, από το οποίο παράγεται κάτι ‒η γνώση‒ και επιπλέον: προϊόντα, υπηρεσίες, πολιτικός έλεγχος, ποινικές διώξεις, κατασκοπία, τεχνολογικός έλεγχος κ.λπ.».

Η ψηφιοποίηση χρησιμεύει, λοιπόν, όπως η παλιά, καλή στατιστική, κατ’ αρχάς στη συγκέντρωση και τον συνδυασμό δεδομένων. Οι πληροφορίες που προκύπτουν δημιουργούν πάλι νέες πραγματικότητες. Η άκρως πεζή και σε μέγιστο βαθμό υπερατομική αγορά των ηλεκτρονικών πλατφόρμων ερωτικών γνωριμιών, στην οποία οι πιθανότητες ευτυχίας υπολογίζονται βάσει της ενημέρωσης μιας βάσης δεδομένων, το αποδεικνύει. Συγκέντρωση, ενημέρωση και συνθετοποίηση: Έτσι προκύπτουν εντυπώσεις πραγματικότητας στην αναλογική σφαίρα, για τις οποίες πολλοί πολιτισμολόγοι κοπιάζουν σκληρά επί του παρόντος. Μήπως τελικά δεν είμαστε τόσο αυτόνομοι και ανεξάρτητοι, όπως θέλει να μας πείσει το απελευθερωτικό αφήγημα του υποκειμένου;

Το αποκορύφωμα στις αναλύσεις του Νασέχι: Η ψηφιοποίηση, σε όλα τα τρομερά οράματα για την εξάρτησή μας που την ακολουθούν, μας έχει κυριεύσει, κάτι που δεν αποτελεί έκπληξη. Δεν πρόκειται για μια τεχνολογία, η οποία επιβλήθηκε στο άτομο και αυτό τώρα αναπότρεπτα έχει γονατίσει. Λειτουργεί, μάλιστα, ακριβώς αντίθετα. Προκλητικά αντι-κινδυνολογικά ο Νασέχι αναπτύσσει την ιδέα, ότι η αναζήτηση για πρότυπα ανήκει γνήσια στην εμπειρία της σύγχρονης εποχής. «Η επεξεργασία δεδομένων δεν δημιουργήθηκε από τον υπολογιστή, αλλά από τη συγκέντρωση εξουσίας από τα εθνικά κράτη, την πολεοδομία και τη λειτουργία των πόλεων, την ανάγκη για ταχεία διάθεση προϊόντων για έναν αφηρημένο αριθμό επιχειρήσεων, καταναλωτών και πόλεων/περιοχών». Η ψηφιοποίηση είναι συνεπώς η απάντηση σε ένα θέμα, το οποίο έθετε ανέκαθεν η σύγχρονη κοινωνία, αυτό της μορφής, της δομής και της ευελιξίας.

Στις προμοντέρνες κοινωνίες λειτουργούσε διαφορετικά: «Σε παλαιότερες κοινωνίες ήταν κάπως ξεκάθαρα το στάτους και η κοινωνική θέση ενός άλλου προσώπου. Υπήρχαν άλλωστε λίγο-πολύ περίτεχνα σημεία, κυρίως διακριτικά βαθμού ή αξιώματος, κωδικοποιημένα μέσω της ενδυμασίας, έτσι ώστε η κοινωνική δομή να μπορεί να γίνεται αναλογικά ορατή σχετικά εύκολα. Και αναλογικά εννοούμε: να δύναται να παρατηρηθεί με καθημερινά μέσα σε μια συγκεκριμένη, ξεκάθαρη εμπειρία. Σημαντική γνώση για την κοινωνία αποκτούσε κανείς βάσει της απλής γνώσης αυτού που μπορούσε να δει, σε συνδυασμό με τις μορφές αξιολόγησης για τα αντίστοιχα πολιτισμικά σημεία».

Ο Νασέχι αποδίδει την ψηφιακή αναγνώριση προτύπων στη γενικότερη συμπεριφορά της επικοινωνίας μας: Σύνθετες κοινωνίες, οι οποίες ασχολούνται με σύνθετα μηνύματα, εξαρτώνται από την αναγνώριση προτύπων: «Γιατί η συνείδησή μας πρέπει να γνωρίζει ήδη κάτι, το οποίο μπορεί να δει, ειδάλλως δεν μπορεί να ταυτοποιήσει τα πράγματα». Σε ελεύθερη απόδοση του Χούσερλ: «Με την αντίληψη δοκιμάζουμε τελικά υποθέσεις για τον κόσμο».

Η πρωτοτυπία στο βιβλίο του Νασέχι είναι η ενασχόλησή του με το σύγχρονο θέμα-τρόμος όλων των θεωρητικών των μέσων. Αν και οι περισσότερες αναλύσεις της ψηφιοποίησης προειδοποιούν για επιστημολογικές συνέπειες, ο κοινωνιολόγος από το Μόναχο προσπαθεί να τις ιστορικοποιήσει και έτσι να τις αποδραματοποιήσει. Η συγκέντρωση προσωπικών δεδομένων της στατιστικής (θεμέλιο της κοινωνιολογίας) αποτελεί στην παρούσα αφήγηση το μικρό αδερφάκι της επεκτεινόμενης αυτοματοποίησης.

Λύση ποιου προβλήματος, όπως το θέτει ο ίδιος ο Νασέχι, είναι η ψηφιοποίηση; Του προβλήματος των σύνθετων κοινωνιών σαφώς: να αποκτήσουν τον έλεγχο ατομικών συμφερόντων, δηλώσεων, φαινομένων στους τομείς εγκληματικότητας, κατανάλωσης και κοσμοθεωρίας που τους έχουν ξεφύγει. Η ψηφιοποίηση προσφέρει: σύγχρονη διαχείριση δεδομένων σε πολυδαίδαλες εποχές. Γιατί μόνον έτσι μπορούν να γίνουν κατανοητά τα κρυφά κίνητρα σύνθετων κοινωνιών και να προβλεφθούν οι εξελίξεις τους. Ή να χρησιμοποιηθούν κατά το δοκούν.

Όπως κάθε διαδικασία, έτσι και αυτή της ψηφιοποίησης δεν μπορεί τελικά να γίνει κατανοητή. Η μελέτη του Νασέχι συνιστά, όμως, μια συναρπαστική άποψη για τον αιώνα μας, ο οποίος κατακλύζεται από δεδομένα, και μια καλή προσθήκη στον συνήθη σκεπτικισμό περί ψηφιοποίησης, ο οποίος κάποιες φορές τραυματίζει μάλλον την κριτική σκέψη παρά της δίνει ώθηση.

Μετάφραση: Μαριάννα Τσάτσου
Katharina Teutsch

Κείμενο: Katharina Teutsch, 07.05.2020

Η Καταρίνα Τόιτς είναι δημοσιογράφος και κριτικός. Μεταξύ άλλων γράφει για την εφημερίδα Frankfurter Allgemeine και για το πολιτιστικό κανάλι της γερμανικής ραδιοφωνίας.