Κατηγορία: Παιδικό και εφηβικό βιβλίο

Ninon Ammann
Wundertier Schwamm
[Το σφουγγάρι. Ένα αξιοθαύμαστο ζώο]

Παιδικό Δοκίμιο

Στο βασίλειο των σφουγγαριών

Δεν έχει καρδιά. Ούτε στομάχι. Ούτε οστά. Ούτε μυς. Ούτε εγκέφαλο. Δεν έχει όσφρηση, ακοή, αφή, γεύση. Τρώει, όμως, και παράγει ενέργεια από την τροφή του. Είναι ζώο. Ένα ζώο για το οποίο δεν είχε γραφτεί ποτέ κάποιο παιδικό βιβλίο. Επιστημονικό όνομα: Porifera.
 
Θα ξεκινήσω με μια προσωπική εξομολόγηση: Σήμερα το πρωί αγόρασα για πρώτη φορά στη ζωή μου ένα σφουγγάρι μπάνιου, συγκεκριμένα ένα «ποιοτικό φυσικό σφουγγάρι της Μεσογείου». Έτσι γράφει στη συσκευασία. Την τελευταία φορά που είχα έρθει σε επαφή με ένα φυσικό σφουγγάρι ήμουν παιδί, μέσα σε μια μπανιέρα γεμάτη με σαπουνάδα που μύριζε έλαιο από βελόνες ελάτης. Η μητέρα έτριβε την πλάτη μου με ένα σφουγγάρι που έλεγε ότι ήταν «αληθινό» κι εγώ έπαιζα με αυτό το βρεγμένο αντικείμενο, αυτή τη «δεξαμενή νερού». Μου έκανε φοβερή εντύπωση το πόσο πολύ νερό μπορούσε να απορροφήσει το σφουγγάρι μου και φανταζόμουν ότι θα μπορούσε να σβήσει μια ολόκληρη πυρκαγιά στο Σερενγκέτι.
 
Το «φυσικό σφουγγάρι βιώσιμης συγκομιδής» με το επιστημονικό όνομα Porifera, χωρίς ίχνος από άμμο ή όστρακα επάνω του, βρίσκεται τώρα μπροστά μου, επάνω στο γραφείο μου, και μου δίνει την έμπνευση να μιλήσω για ένα εξαιρετικό βιβλίο που ασχολείται με εξαιρετικά πλάσματα, τα οποία συναντάμε κυρίως στις μπανιέρες μας, σε τηλεοπτικά ρεπορτάζ για τη ζωή στον βυθό της θάλασσας ή σε σκοτεινές αίθουσες ενυδρείων στους ζωολογικούς κήπους. Και τώρα στο βιβλίο της Ninon Ammann που έχει τον τίτλο Το σφουγγάρι. Ένα αξιοθαύμαστο ζώο. Ένα βιβλίο που μας αγγίζει με έναν παράξενο τρόπο (έσπευσα να αγοράσω φυσικό σφουγγάρι) και μας δείχνει έναν κόσμο που έχουμε σχεδόν ξεχάσει. Ευτυχώς όχι με τον τρόπο που το κάνουν πολλά βιβλία φυσικής ιστορίας τα οποία διακρίνονται για τον υπερβολικό όγκο πληροφοριών, για την εξαντλητική χρήση της σελίδας που δεν αφήνει ανεκμετάλλευτη την παραμικρή γωνίτσα και για μια δραματουργία, όσον αφορά τη μετάδοση της γνώσης, που ξεκινάει λανθασμένα από την άποψη: όσο περισσότερα τόσο το καλύτερο. Η Ελβετή συγγραφέας και εικονογράφος δείχνει πώς μπορούν να γίνουν διαφορετικά τα πράγματα, συνδυάζοντας με ισορροπημένο τρόπο το αφηγηματικό κείμενο με τις ενημερωτικές λεζάντες που συνοδεύουν τις μικρές και μεγάλες έγχρωμες εικόνες (όχι φωτογραφίες!) και τις σκηνές από τον βυθό της θάλασσας που καλύπτουν ολόκληρες σελίδες.
 
Με έκπληκτα μάτια βυθιζόμαστε σε αυτόν τον μυστηριώδη υποβρύχιο κόσμο, που στα εξειδικευμένα βιβλία συνήθως κυριαρχείται από εντυπωσιακά ψάρια ή από θαλάσσια τέρατα. Υπάρχει και ένας άλλος κόσμος εκεί κάτω, στις θάλασσες, αλλά και στις λίμνες και τα ποτάμια. Ποιος από εμάς είχε ποτέ σκεφτεί σοβαρά ότι τα 8.000 γνωστά είδη σφουγγαριών ανήκουν στο βασίλειο των ζώων και όχι των φυτών; Ποιος από εμάς γνωρίζει ότι τα σφουγγάρια είναι από τα αρχαιότερα πλάσματα στον πλανήτη μας, ότι υπήρχαν πολύ πριν εμφανιστούν στη σκηνή οι δεινόσαυροι ή ακόμα και οι άνθρωποι; Πριν από 750 εκατομμύρια χρόνια!
 
Σελίδα με τη σελίδα εισχωρούμε όλο και πιο βαθιά στο βασίλειο των σφουγγαριών, σαν άλλοι Ζακ-Υβ Κουστώ, και οι εκπλήξεις δεν σταματούν. Αυτή η ποικιλία σχημάτων και χρωμάτων! Η τεράστια σημασία για την ισορροπημένη οικολογία των θαλασσών: ένα σφουγγάρι μεγέθους μπάλας ποδοσφαίρου μπορεί σε ημερήσια βάση να φιλτράρει 3.000 λίτρα νερό. Θα μπορούσαμε να γράψουμε ύμνους για το θαύμα της φύσης, για το θαύμα των σφουγγαριών, όπως αυτό παρουσιάζεται στο συγκεκριμένο βιβλίο. Και να συνειδητοποιήσουμε για μία ακόμα φορά τι παθαίνει ένα οικοσύστημα, όπως η θάλασσα, όταν υπόκειται σε δραματικές αλλαγές λόγω της υπερθέρμανσης, της έλλειψης οξυγόνου και της ρύπανσης.
 
Για να μην έχετε τύψεις μετά την αγορά ενός αληθινού σφουγγαριού, θα πρέπει να γνωρίζετε ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα φυσικά σφουγγάρια εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια, ενώ σήμερα τα καλλιεργούμε πλέον σε θαλασσοκαλλιέργειες. Αυτό, λοιπόν, που βρίσκεται μπροστά μου και με γοητεύει με την πορώδη κομψότητά του είναι ο σκελετός ενός δημόσπογγου που αποτελείται από μαλακή σπογγίνη. Από εδώ και στο εξής, θα βλέπω με διαφορετικό μάτι αυτούς τους ταπεινούς απογόνους των πρώτων πολυκύτταρων οργανισμών του γαλάζιου πλανήτη μας. Με σεβασμό. Το υπόσχομαι.

Μετάφραση: Ευαγγελία Τόμπορη
 
Siggi Seuß

Κείμενο: Siggi Seuß, 21.01.2020

Ο Siggi Seuß, δημοσιογράφος, συντάκτης κειμένων για το ραδιόφωνο και μεταφραστής, γράφει εδώ και πολλά χρόνια κριτικές παιδικών και εφηβικών βιβλίων.