Τάσεις στη γερμανική αγορά δοκιμίου
Η αναζήτηση του «εμείς»

του Nils Markwardt
 
Όταν ξεκίνησε το Έτος Βιβλίου 2018, έμοιαζε να έχει ήδη συμφωνηθεί το μεγάλο μη-μυθοπλαστικό θέμα: ήταν το 1968. Άλλωστε, η φοιτητική εξέγερση είχε την 50ή της επέτειο. Κι ενώ πράγματι κυκλοφόρησε μια σειρά από βιβλία σχετικά με αυτή την τόσο καθοριστική για την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας περίοδο (Heinz Bude, Adorno für Ruinenkinder [«Αντόρνο για τα παιδιά των ερειπίων»], εκδ. Hanser / Wolfgang Kraushaar, Die blinden Flecken der 68er Bewegung [«Τα τυφλά σημεία του κινήματος του ’68»], εκδ. Klett-Cotta / Christina von Hodenberg, Das andere Achtundsechzig [«Το άλλο Εξήντα Οκτώ»], C.H. Beck / Claus Koch, 1968: Drei Generationen [«1968: Τρεις γενιές»], εκδ. Gütersloher Verlagshaus), μια άλλη επέτειος δέσποζε, προς έκπληξη όλων, στην αγορά δοκιμιακού βιβλίου, και μάλιστα το λιγότερο εξίσου με την πρώτη: ο Τριακονταετής Πόλεμος. Κι αυτό γιατί οι μνήμες εκείνης της μεγάλης, φαινομενικά ατέρμονης σφαγής, η έναρξη της οποίας έκλεινε τα 400 της χρόνια, είχαν συμπεριληφθεί ήδη το 2017 σε πολλά εκδοτικά προγράμματα (Herfried Münkler, Der dreißigjährige Krieg [«Ο Τριακονταετής Πόλεμος»], εκδ. Rowohlt / Andreas Bähr, Der grausame Komet [«Ο φρικτός κομήτης»], εκδ. Rowohlt / Christian Pantle, Der dreißigjährige Krieg [«Ο Τριακονταετής Πόλεμος»], εκδ. Propyläen), κάτι που συνεχίστηκε το 2018 (Johannes Burkhardt, Der Krieg der Kriege [«Ο πόλεμος των πολέμων»], εκδ. Klett-Cotta / Georg Schmidt, Die Reiter der Apokalypse [«Οι ιππότες της Αποκάλυψης»], εκδ. C.H. Beck).

Όσο διαφορετικές κι αν μοιάζουν εκ πρώτης όψεως οι δύο αυτές επέτειοι, τις ενώνει εντούτοις ένα σημαντικό σημείο: Σε αμφότερες αντικατοπτρίζεται η αναζήτηση για μια –γερμανική– ταυτότητα. Ενώ στις συζητήσεις για την κληρονομιά της γενιάς του ’68 αξιολογήθηκε η σημερινή σχέση προς το εθνικοσοσιαλιστικό παρελθόν και οι δυνατότητες μιας μελλοντικής χειραφέτησης, η ανάμνηση του Τριακονταετούς Πολέμου αποκαλύφθηκε ως μια πολιτισμική-ιστορική εις βάθους διερεύνηση, στην οποία εν παρόδω αναζητιούνται και οι απαρχές της συλλογικής ταυτότητας σε καιρούς παγκόσμιας και ολοκληρωτικής δικτύωσης.


Έτσι, οι ποικίλες εκδόσεις σχετικά με αυτές τις δύο ιστορικές επετείους ενσωματώνονται κατά κάποιον τρόπο και στη μεγαλύτερη ίσως τάση που εκδηλώνεται αυτή τη στιγμή στη γερμανική αγορά δοκιμίου: την προσπάθεια καθορισμού μιας πολιτισμικής θέσης σε περιόδους κρίσης. Εδώ ανήκει αφενός η έρευνα των αιτίων όσον αφορά τον δεξιό λαϊκισμό, τις «ψευδείς ειδήσεις» και την κοινωνική πόλωση. Καθώς και η Γερμανία διαθέτει πλέον, ως μία από τις τελευταίες ευρωπαϊκές χώρες, μια ισχυρή εθνικιστική-αυταρχική δύναμη, με το κόμμα AfD [Εναλλακτική για τη Γερμανία], φιλόσοφοι και κοινωνιολόγοι, όπως ο Philip Manow (Die politische Ökonomie des Populismus [«Η πολιτική οικονομία του λαϊκισμού»], εκδ. Suhrkamp), ο Wilhelm Heitmeyer (Autoritäre Versuchungen [«Αυταρχικοί πειρασμοί»], εκδ. Suhrkamp) ή ο Philipp Hübl (Bullshit-Resistenz [«Αντίσταση στις μπαρούφες»], εκδ. Nicolai) αφιέρωσαν στην άνοδο της συγκεκριμένης παράταξης εξόχως τεκμηριωμένες αναλύσεις που υπερβαίνουν κατά πολύ το εγχώριο πλαίσιο αναφοράς. Αφετέρου όμως, η αναζήτηση για έναν συγκεκριμένο πολιτισμικό τόπο εκδηλώνεται και σε μια σειρά από τίτλους που καταπιάνονται με τρόπο βαθυστόχαστα φιλοσοφικό (Isolde Charim, Ich und die Anderen [«Εγώ και οι άλλοι»], εκδ. Zsolnay), αναλυτικό και με δυνατή επιχειρηματολογία (Thea Dorn, Deutsch, nicht dumpf [«Γερμανοί, όχι αμβλύνοες»], εκδ. Knaus) ή στο ύφος μιας οργισμένης πολεμικής (Max Czollek, Desintegriert euch! [«Απενταχθείτε!»], εκδ. Hanser) με την ολοένα πιο πλουραλιστική κοινωνία – και παράλληλα διερευνούν όλες το ερώτημα του πώς η διαφωτισμένη κοινωνία μπορεί να αντισταθεί στους αυταρχικούς πειρασμούς του λαϊκισμού. 

Ενώ λοιπόν πολλές νέες εκδόσεις φωτίζουν το ερώτημα περί νοήματος και δυνατότητας μιας συλλογικής ταυτότητας σε εποχές αυξανόμενης εξατομίκευσης και πόλωσης, στην αγορά του δοκιμιακού βιβλίου εμφανίζεται ταυτόχρονα στον αντίποδα αυτών των προβληματισμών κοινωνικοεπιστημονικού περιεχομένου ένα θέμα «αειθαλές»: η ενασχόληση με τη φύση. Εάν τα τελευταία χρόνια η αιφνιδιαστική όσο και διαρκής επιτυχία των βιβλίων του δασοκόμου Peter Wohlleben (Das geheime Leben der Bäume [«Η κρυφή ζωή των δέντρων»], Das Seelenleben der Tiere [«Ο ψυχικός κόσμος των ζώων»], Das geheime Netzwerk der Natur [«Το μυστικό δίκτυο της φύσης»], όλα από τις εκδόσεις Ludwig) κατέστησε σαφές ότι η επικράτηση του ορθολογισμού σε όλες τις εκφάνσεις της σύγχρονης ζωής έχει προκαλέσει μια έντονη νοσταλγία για τα δάση και τους αγρούς, η τάση αυτή συνεχίζεται στις μέρες μας.


Αυτή η στροφή προς τη φύση, ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν εξαντλείται σε κάποιον μπανάλ φυσιολατρικό ρομαντισμό, αλλά βρίσκει έκφραση και σε φιλοσοφικές περιπλανήσεις (Florian Werner, Der Weg des geringsten Widerstands. Ein Wanderbuch [«Ο δρόμος της ελάχιστης αντίστασης. Ένα βιβλίο περιπλάνησης»], εκδ. Nagel & Kimche) ή σε μελέτες παραδειγμάτων από τη ζωολογία που διακρίνονται για το πλήθος επιστημονικών στοιχείων (Josef H. Reichholf, Schmetterlinge. Warum sie verschwinden uns was das für uns bedeutet [«Πεταλούδες. Γιατί εξαφανίζονται και τι σημαίνει αυτό για εμάς»], εκδ. Hanser). Βεβαίως, αν το καλοεξετάσει κανείς, τούτο δεν έρχεται σε απόλυτη αντίθεση με τους πολιτικούς τίτλους. Γιατί η φύση, κι αυτό στην πολιτισμική-ιστορική παράδοση της Γερμανίας ίσως ισχύει κατά τι περισσότερο απ’ ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ενδέχεται να αποτελεί ένα επίσης ισχυρό μέρος της ταυτότητας.       


Ο Nils Markwardt είναι αρχισυντάκτης του «Philosophie Magazin». Συνεργάζεται επίσης ως συντάκτης με την «Zeit Online», την «FAZ», το «Deutschlandradio Kultur» κ.ά. Είναι μέλος της γερμανοελληνικής κριτικής επιτροπής της Litrix για το 2019-’20.

Μετάφραση: Πελαγία Τσινάρη