Πολιτική παιδική λογοτεχνία
30 χρόνια από την πτώση του Τείχους – βιβλία για παιδιά

Wie war das in der DDR? Carlsen Verlag
© Carlsen Verlag

Στις 9 Οκτωβρίου έκανε πρεμιέρα στους γερμανικούς κινηματογράφους η ταινία Fritzi. Eine Wendewundergeschichte [«Φρίτσι. Μια θαυμαστή ιστορία της “Στροφής”»] – βασισμένη στο σχεδόν ομώνυμο παιδικό βιβλίο των Hanna Schott και Gerda Raidt το οποίο είχε κυκλοφορήσει ήδη το 2009. Στις 3 Δεκεμβρίου απονεμήθηκε στο Σπίτι της Ιστορίας στη Βόννη το φετινό βραβείο ειρήνης «Gustav Heinemann», μία από τις σημαντικότερες διακρίσεις στο χώρο της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας. Το βραβείο έλαβε η Judith Burger για το Gertrude Grenzenlos [«Η Γκερτρούντε πέρα από σύνορα»]. Το έργο της Burger είναι ένα από τα πολλά παιδικά και εφηβικά βιβλία που κυκλοφόρησαν τα τελευταία χρόνια και κυρίως πρόσφατα με αφορμή την 30ή επέτειο από την πτώση του Τείχους. Διαφορετικά ως προς το περιεχόμενο, άρτια από καλλιτεχνική άποψη και προσαρμοσμένα στα μέτρα της εκάστοτε ηλικιακής ομάδας, δημιουργούν ένα πολύμορφο σύνολο αξιόλογων τίτλων.


Wie war das in der DDR? Carlsen Verlag




 

Εικονογραφημένα βιβλία

 

Mit dem Ballon in die Freiheit / Hübendrüben
 

Ο Torben Kuhlmann, που απέκτησε διεθνή φήμη με τα εικονογραφημένα βιβλία του Lindbergh (2014) και Armstrong (2016),  παρουσιάζει ένα διεισδυτικό αφήγημα με δυνατές εικόνες, βασισμένο σε μια αληθινή ιστορία. Στο Mit dem Ballon in die Freiheit [«Με ένα αερόστατο προς την ελευθερία»] (2019) οι νεαροί αναγνώστες έχουν την ευκαιρία να βιώσουν από κοντά πώς η οικογένεια του Πέτερ ξεκινά στις 16 Σεπτεμβρίου του 1979 το επικίνδυνο ταξίδι προς την πολυπόθητη ελευθερία – με ένα αυτοσχέδιο αερόστατο που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Πατριδογνωσίας της πόλης Νάιλα στην Άνω Φραγκονία. «Μια και δεν είχαμε συγγενείς στα ανατολικά της Γερμανίας, στα παιδικά μου χρόνια δεν επισκέφτηκα ποτέ τη ΛΔΓ» λέει ο εικονογράφος από το Αμβούργο. «Ύστερα όμως, ως έφηβος ανέπτυξα μεγάλο ενδιαφέρον για την ιστορία και έμαθα ορισμένα πράγματα για το Σιδηρούν Παραπέτασμα, τα πολιτικά καθεστώτα του Ψυχρού Πολέμου και τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας» θυμάται ο Kuhlmann, που γεννήθηκε το 1982.
 
Ο εικονογράφος Horst Klein, ο οποίος μεγάλωσε στη Δύση, και η συγγραφέας Franziska Gehm, που μεγάλωσε στην Ανατολή, παρουσίασαν με το Hübendrüben. Als deine Eltern noch klein und Deutschland noch zwei waren [«Και εδώ και εκεί. Όταν οι γονείς σου ήταν ακόμα μικροί κι η Γερμανία ήταν ακόμα χωρισμένη στα δύο»] (2018) ένα πραγματικά κοινό εγχείρημα. Το εικονογραφημένο βιβλίο γνώσεων συναρπάζει με τη μορφή τόσο του κειμένου όσο και της εικονογράφησης – μεταξύ άλλων, επειδή κείμενο και εικόνες συνδέονται στενά χάρη στη γραφιστική σύλληψη. Στην αριστερή σελίδα βλέπουμε πώς ήταν η πραγματικότητα στην τότε Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και στη δεξιά περιγράφεται το υπό μία έννοια ανάλογό της, το πώς ήταν η ζωή στις αρχές της δεκαετίας του 1980 στη ΛΔΓ. Δύο ξαδέλφια, ο Μαξ και η Μάγια, βιώνουν την οικογένεια, το σχολείο, τον ελεύθερο χρόνο και τις διακοπές πολύ διαφορετικά. «Το γεγονός ότι μεγάλωσα σε μια χώρα που δεν υπάρχει πια τα παιδιά μου το έβρισκαν πάντα συναρπαστικό. Ανέκαθεν ήθελα να τους αφηγηθώ μια ιστορία για την παλιά μου πατρίδα» εξηγεί τι την κινητοποίησε να γράψει αυτό το βιβλίο η συγγραφέας παιδικών βιβλίων που ζει εδώ και πολλά χρόνια στο Μόναχο.
 


Δοκίμιο



Ο Alexander von Knorre και η Susan Schädlich αφηγούνται για παιδιά ηλικίας Δημοτικού την ιστορία της Γερμανίας με εξίσου παραστατικό τρόπο αναζητώντας παράλληλα τα ίχνη της: Το Wie war das in der DDR? Einblicke in die Zeit des geteilten Deutschlands [«Πώς ήταν η ζωή στη ΛΔΓ; Ματιές στην περίοδο της διαιρεμένης Γερμανίας»] (2019) παρουσιάζει, μετά τα Wenn Menschen flüchten [« Όταν οι άνθρωποι παίρνουν το δρόμο της φυγής»] (2016) και το Woran Menschen glauben [«Σε τι πιστεύουν οι άνθρωποι»] (2017), με πλούσιες πληροφορίες και σε εύχρηστο σχήμα, τι ήταν διαφορετικό πριν από την πτώση του Τείχους συγκριτικά με το σήμερα. Έτσι μαθαίνουμε τι ακριβώς ήταν το «Timurdienst», το επιδόρπιο «Leckermäulchenquark» και το «Rennpappe»[1]. «Καμιά φορά φαίνεται σχεδόν αδύνατον να πλησιάσουν μεταξύ τους οι δύο οπτικές: Όποιος ήταν στη Δύση δεν βίωσε την Ανατολή, κι όποιος ήταν στην Ανατολή έβλεπε στην καλύτερη περίπτωση αποσπασματικά μόνο τη Δύση. Παρ’ όλα αυτά, είναι τόσοι πολλοί εκείνοι που θέλουν να ερμηνεύσουν το παρελθόν!» λέει η Schädlich, που έζησε ως παιδί τα τελευταία χρόνια της ΛΔΓ, την πτώση του Τείχους και την περίοδο που ακολούθησε.
 


Παιδικά βιβλία

 


 
Υπό μία έννοια, ο Dirk Kummer κάνει και τον δικό του απολογισμό για την ιστορία των παιδικών του χρόνων στο Alles nur aus Zuckersand [σε ελεύθερη απόδοση «Όλα ζάχαρη»] (2019). Ενδιαφέρον παρουσιάζει εδώ η διαδικασία δημιουργίας αυτού του πολυμεσικού αφηγηματικού εγχειρήματος: Το 2001 υπήρχε ήδη το σενάριο, το 2016 γυρίστηκε η βραβευμένη ταινία και τρία χρόνια μετά κυκλοφόρησαν το παιδικό βιβλίο και ένα ηχητικό βιβλίο στο οποίο διαβάζει ο ηθοποιός Charly Hübner – που κατάγεται επίσης από τη ΛΔΓ. «Μου ήταν πολύ σημαντικό να αφηγηθώ την καθημερινότητα των παιδιών στη ΛΔΓ. Με την πτώση του Τείχους, πολλές λεπτομέρειες ή συνήθειες της τότε ζωής μας ξεχάστηκαν ή θάφτηκαν» λέει ο Kummer. Η φιλία του Φρεντ, του αφηγητή στο Alles nur aus Zuckersand, και του καλύτερού του φίλου Γιόνας δοκιμάζεται όταν εγκρίνεται η αίτηση εξόδου από τη χώρα που είχε υποβάλει η μητέρα του Γιόνας. Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα τίποτα δεν είναι πια ίδιο για τους δύο φίλους.
 
Να μεταφέρει τα παιδιά στον κόσμο του διαιρεμένου Βερολίνου κατορθώνει και η συγγραφέας Katja Ludwig με το βιβλίο της Das Mauerschweinchen – Noras Geschichte/Arons Geschichte [«Το ινδικό χοιρίδιο – Η ιστορία της Νόρα/ Η ιστορία του Άρον»] (2019). Το «βιβλίο της “Στροφής”» με διπλό εξώφυλλο και την παλίνδρομη λέξη (τα ονόματα των δύο ηρώων) διηγείται την ιστορία ενός ιπτάμενου ινδικού χοιριδίου από τη σκοπιά δύο παιδιών. Η Νόρα και ο Άρον μένουν στην οδό Βόλλινερ, η Νόρα στο Δυτικό και ο Άρον στο Ανατολικό Βερολίνο. «Όταν ήμουν παιδί με συνάρπαζε αυτή η συνύπαρξη δύο εντελώς διαφορετικών κόσμων σε άμεση γειτνίαση μεταξύ τους –αφού τους χώριζαν μόλις μερικά μέτρα της ζώνης του Τείχους–, και για να μπορέσω να μεταδώσω αυτή την αίσθηση στα σημερινά παιδιά, οι δύο κόσμοι έπρεπε να παραμείνουν χωριστοί» εξηγεί η Ludwig.
 
Η Judith Burger επινόησε μια διαφορετική πλοκή για το ντεμπούτο της. Το Gertude Grenzenlos (2018) είναι μια διεισδυτική αφήγηση της ιστορίας της Γκερτρούντε, ενός κοριτσιού που έχει μόλις έρθει στην τάξη της Ίνα και φοράει ρούχα από τη Δύση – η Γκερτρούντε είναι όμως γενικά «παρείσακτη», γιατί οι γονείς της έχουν υποβάλει αίτηση άδειας εξόδου από τη χώρα. Παρ’ όλα τα εμπόδια, τα δύο κορίτσια πλησιάζουν το ένα το άλλο και γίνονται φίλες. «Θέλω δύο κορίτσια από δύο τόσο διαφορετικές οικογένειες να μπορούν να είναι φίλες και κανένας να μην έχει αντίρρηση. Πρέπει να μπορεί να γίνει αυτό!», απαιτεί η Ίνα μαχητικά. Στο ερώτημα του κατά πόσο το βιβλίο της συμβάλλει στην ειρήνη η Burger απαντά επιλέγοντας προσεκτικά τις λέξεις της. «Ναι, η ανάγνωση βιβλίων μπορεί να αλλάξει τη σκέψη, το λόγο και ίσως κάποια στιγμή και την πράξη. Το να δούμε πώς σκέπτονται άλλοι επηρεάζει και τον δικό μας τρόπο σκέψης. Γι’ αυτό και μου αρέσει να γράφω σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση» λέει η συγγραφέας, το βιβλίο της οποίας άξιζε απολύτως το βραβείο.
 
Τα βιβλία που παρουσιάστηκαν εδώ προσφέρουν πληροφορίες και ψυχαγωγούν τους αναγνώστες τους ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα και με εντελώς διαφορετικό τρόπο – και σίγουρα επηρεάζουν τον τρόπο σκέψης τους υπό την έννοια που εξηγεί η Judith Burger!   
 

Η Antje Ehmann είναι αρθρογράφος, μέλος κριτικών επιτροπών και εισηγήτρια στο χώρο της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας


[1] Timurdienst: Ο Timur ήταν ο παιδικός ήρωας ενός ρωσικού βιβλίου. Από εκεί πήρε την ονομασία της η έννοια του Timurdienst, ένα είδος «εθελοντικής» εργασίας όπου οι νεαροί πιονιέροι βοηθούσαν ηλικιωμένους ανθρώπους στα οικιακά και στα ψώνια. «Rennpappe» έλεγαν στη ΛΔΓ το κλασικό ανατολικογερμανικό αυτοκίνητο Trabant.