Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
Οι Γερμανοί αναζητούν την ταυτότητά τους, η δημοκρατία φοβάται για το μέλλον της

Αυτή την άνοιξη η εκδοτική σεζόν ξεκινάει με μια κάποια ένταση. Όπως και τα προηγούμενα χρόνια, αυτό σχετίζεται με τη νέα χιλιετία και τα μεγάλα «εργοτάξια» της διανόησης: δυσαρέσκεια για τη δημοκρατία, δεξιός λαϊκισμός, τρόμος απέναντι στην ψηφιακή εποχή. Οι συγγραφείς δοκιμίων και μελετών έχουν κι αυτοί το δικό τους μερίδιο στη συζήτηση περί των τεράστιων μετατοπίσεων που σημειώνονται στην εθιμική-ηθική συναίνεση της παλαιάς Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Έτσι, πολλά βιβλία στρέφονται στο προβληματικό παιδί, τη δημοκρατία. Είτε στην Αγγλία του Brexit είτε στην Αμερική του Τραμπ, στην Ουγγαρία του Όρμπαν ή στη Γερμανία, όπου η αποδοχή ενός ανοιχτά ρατσιστικού κόμματος αυξάνεται: καλούνται να πάρουν θέση κοινωνιολόγοι, ιστορικοί και φιλόσοφοι. Την αρχή κάνει ο Till van Rahden, που στο Demokratie. Eine gefährdete Lebensform [«Δημοκρατία. Μια επαπειλούμενη μορφή ζωής»] (Campus) μιλά για τη δύσκολη μετάβαση της Δυτικής Γερμανίας προς τη δημοκρατία μετά το 1945.

Gümüsay, Guerot, Fouroutan
Με τη σημερινή κατάσταση ασχολούνται διάφορα βιβλία που κυκλοφόρησαν στα τέλη του 2019 και τις αρχές του 2020. Με το Abschied vom Abstieg. Eine Agenda für Deutschland [«Αποχαιρετισμός από την πτώση. Μια ατζέντα για τη Γερμανία»] (Rowohlt Berlin) ο Herfried και η Marina Münkler αντιτάσσουν ένα αφήγημα ενάντια στο φάσμα της φτώχειας των Γερμανών που λειτουργεί ως κερκόπορτα για τους λαϊκιστές. Ο Stephan Lessenich στο βιβλίο του Grenzen der Demokratie. Teilhabe als Verteilungsproblem [«Όρια της Δημοκρατίας. Η συμμετοχή ως πρόβλημα διανομής»] (Reclam) υποστηρίζει μια ριζοσπαστική διεύρυνση των δικαιωμάτων του πολίτη και σε ανθρώπους με καθεστώς πρόσφυγα. Στο Was ist die Nation? [«Τι είναι το έθνος;»] (Steidl), ένα βιβλίο που στόχο έχει να προκαλέσει τον δημόσιο διάλογο, η Ulrike Guérot προσπαθεί, μεταξύ άλλων, να πείσει όλους εκείνους που δύσκολα μπορούν να αποχωριστούν την έννοια του έθνους υπέρ της ιδέας των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης. Και η Kübra Gümüsay παρουσίασε πρόσφατα ένα υψηλών αξιώσεων βιβλίο, με τίτλο Sprache und Sein [«Γλώσσα και Είναι»] (Hanser Berlin), στο οποίο συνηγορεί υπέρ μιας πιο ευαισθητοποιημένης χρήσης της καθομιλουμένης – ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τους ανθρώπους μη γερμανικής καταγωγής, είτε αυτούς που μένουν εδώ και πολύ καιρό στη χώρα είτε εκείνους που έχουν γεννηθεί στη Γερμανία. Γιατί η δύναμη αποκλεισμού που έχει η γλώσσα χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα με σκοπό να δημιουργήσει ένα χάσμα ανάμεσα στην κοινωνία της πλειοψηφίας και στους ανθρώπους που κατατάσσονται σε μειονότητες, όπως «οι μουσουλμάνοι». Παρόμοια ώθηση φιλοδοξεί να δώσει η Naika Foroutan με το βιβλίο της Die postmigrantische Gesellschaft. Ein Versprechen der pluralen Demokratie [«Η μετα-προσφυγική κοινωνία. Μια υπόσχεση της πλουραλιστικής δημοκρατίας»] (Transcript). Με τη δημοκρατία ασχολείται και ο φιλόσοφος από το Ζανκτ Γκάλεν, Dieter Thomä. Στο Warum Demokratien Helden brauchen [«Γιατί οι δημοκρατίες χρειάζονται ήρωες»] (Ullstein) παρουσιάζει μια ιστορία ιδεών του ηρωισμού για τη μετα-ηρωική μας εποχή. Αφορμή για το βιβλίο στάθηκε πιθανότατα το ερώτημα του Emmanuel Macron: «Γιατί να μην μπορούν να υπάρχουν δημοκρατικοί ήρωες;».

Thomä, Wenzel, Bauer
Ένα ακόμη θέμα, στο οποίο οι Γερμανοί συγγραφείς δοκιμίων και μελετών έρχονται αντιμέτωποι με το παρόν τους, αφορά την επέτειο των 30 χρόνων από την πτώση του Τείχους. Ήδη την περασμένη χρονιά, υπήρξε πραγματικά πληθώρα αναδρομών, αναλύσεων και απόψεων που –με δεδομένα την προσφυγική κρίση και την PEGIDA– είχαν στόχο τον προβληματισμό περί γερμανικής ταυτότητας στον 21ο αιώνα. Τώρα ο θόρυβος γύρω από την πτώση του Τείχους καταλάγιασε κάπως και κάποια βιβλία, γραμμένα με φροντίδα και προσοχή, εν μέρει πολυμεσικά, τολμούν να στρέψουν το βλέμμα πίσω στη χρονιά της ένταξης της ΛΔΓ στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Πρώτα απ’ όλα πρέπει να αναφερθεί η έκδοση του Jan Wenzel, στην οποία ο συγγραφέας έχει πετύχει μια εντυπωσιακή συρραφή ετερόκλιτων στοιχείων: Στο Das Jahr 1990 freilegen [«Αποκαλύπτοντας το έτος 1990»] (Spector Books), ο Wenzel έχει συγκεντρώσει και ταξινομήσει άρθρα, ομιλίες, διαφημίσεις και φωτογραφίες από περιοδικά. Συνδυασμένα με τον συγκεκριμένο τρόπο, τα αυθεντικά αυτά ντοκουμέντα επιτρέπουν μια «αρχαιολογική» ματιά στο έτος της επανένωσης. Ο Patrick Bauer στο Der Traum ist aus. Aber wir werden alles geben [«Το όνειρο τέλειωσε. Αλλά θα τα δώσουμε όλα»] (Rowohlt Berlin) παρουσιάζει για άλλη μια φορά την προϊστορία του 1990, εδώ ως αφήγηση της διαδήλωσης της 4ης Νοεμβρίου του 1989. Από την Uta Heyder πάλι κυκλοφόρησε ήδη το περασμένο καλοκαίρι το Born in the GDR. Angekommen in Deutschland. 30 Lebensberichte nach Tonbandprotokollen aus Sachsen, Sachsen-Anhalt und Thüringen [«Born in the GDR. Άρτι αφιχθέντες στη Γερμανία. 30 μαρτυρίες ζωής βασισμένες σε απομαγνητοφωνημένο υλικό από τη Σαξονία, τη Σαξονία-Άνχαλτ και τη Θουριγγία»] (Bussert & Stadeler). Ο Siegbert Schefke ανακαλεί στη μνήμη τη δική του εποχή ως αντιφρονούντος, χρησιμοποιώντας βιντεοσκοπημένο υλικό: Το Als die Angst die Seite wechselte. Die Macht der verbotenen Bilder [«Όταν ο φόβος άλλαξε στρατόπεδο. Η δύναμη των απαγορευμένων εικόνων»] (Transit) μιλά για δύο νεαρούς άντρες που κινηματογραφούν παράνομα τη Διαδήλωση της Δευτέρας στη Λειψία και επηρεάζουν έτσι την παγκόσμια ιστορία.

Schefke, Heyder, Vieweg
Τέλος, η γερμανική αγορά δοκιμίων και μελετών γιορτάζει δύο ακόμη σημαντικές επετείους για τον γερμανικό ιδεαλισμό και φαίνεται να είναι ξανά στο στοιχείο της. Κι αυτό παρόλο που σε όλα αυτά τα βιβλία μαθαίνουμε ότι και ο 18ος αιώνας ήταν αρκετά μπερδεμένος ακόμη και για τους ανθρώπους που ζούσαν τότε. Ο Χέγκελ βρίσκει στον Klaus Vieweg (Hegel. Der Philosoph der Freiheit [«Χέγκελ. Ο φιλόσοφος της ελευθερίας»], C.H. Beck) τον πρώτο μελετητή του που καταθέτει την πλήρη βιογραφία του. Μία ακόμη βιογραφία του Χέγκελ έχει ανακοινωθεί ότι θα κυκλοφορήσει το καλοκαίρι από τον Jürgen Kaube (Hegels Welt [«Ο κόσμος του Χέγκελ»], Rowohlt Berlin). Αλλά και ο νεοεμφανιζόμενος στο χώρο των βιογραφιών Sebastian Ostritsch τιμά τον συστημικό στοχαστή (Hegel. Der Weltphilosoph [«Χέγκελ. Ο φιλόσοφος του κόσμου», Propyläen). Επετειακές εκδόσεις αφιερώνονται και στον φίλο του Χέγκελ, τον Χαίλντερλιν: πρόκειται για τα βιβλία του Rüdiger Safranski (Komm! ins Offene, Freund! [«Έλα! Έξω στην ανοιχτωσιά, φίλε!»] Hanser) και του Karl-Heinz Ott (Hölderlins Geister [«Τα φαντάσματα του Χαίλντερλιν»], Hanser). Θυελλώδεις εποχές βιώνουν οι ποιητές και οι στοχαστές στην επαναστατική Ευρώπη εκείνων των ημερών. Ο Χέγκελ μάλιστα είδε στον Ναπολέοντα την έφιππη ενσάρκωση του Weltgeist, του παγκόσμιου πνεύματος. Πέρα από τους οφειλόμενους πανηγυρικούς εορτασμούς των επετείων, μια ματιά στο παρελθόν μπορεί επομένως να μας βοηθήσει να τοποθετήσουμε στα ιστορικά της συμφραζόμενα τη δική μας εποχή και να αντιμετωπίσουμε τους κινδύνους της με κριτικό πνεύμα και γνώση.

Kaube, Safranski, Ott
 
Η Katharina Teutsch είναι δημοσιογράφος και κριτικός. Γράφει, μεταξύ άλλων, για την Frankfurter Allgemeine Zeitung, την Die Zeit, το Philosophie Magazin και το Deutschlandradio Kultur. Είναι μέλος της κριτικής επιτροπής του Βραβείου της Έκθεσης Βιβλίου της Λειψίας.

Μετάφραση: Πελαγία Τσινάρη