Ο κόσμος του βιβλίου
Books for Future. Παιδικά και εφηβικά βιβλία για ένα καλύτερο μέλλον

Die Klimaschweine, Klima- und Umweltschutz, Mein weit gereister Erdbeer-Joghurt
© Kunstanstifter, © Carlsen, © arsEdition

Ενώ η κρίση του κορωνοϊού και τα τεκταινόμενα της πανδημίας βάζουν (έβαλαν) φρένο στο κίνημα Fridays for Future για μήνες ολόκληρους αυτή τη χρονιά, η προστασία του κλίματος και του περιβάλλοντος αναδεικνύεται σε κεντρικό θέμα στη γερμανόφωνη αγορά παιδικού και εφηβικού βιβλίου. Με εντυπωσιακή ταχύτητα αντιδρούν οι συγγραφείς και οι εκδοτικοί οίκοι τα όσα απασχόλησαν, αλλά και πόλωσαν κάποιες φορές τον περασμένο χρόνο την κοινή γνώμη σε προσωπικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Έτσι, κυκλοφορούν στην αγορά βιβλία που ως τώρα περίμεναν στο συρτάρι. Όπως, για παράδειγμα, το εικονογραφημένο βιβλίο Die Klimaschweine [«Τα γουρούνια του κλίματος»] του Till Penzek και της Julia Neuhaus. Μέσα από μια εικονογραφημένη με ζωηρά χρώματα και ειπωμένη με χιούμορ ιστορία για πιγκουίνους στη μία και γουρούνια στην άλλη άκρη της υδρογείου, καταδεικνύονται επιπτώσεις και αίτια της κλιματικής αλλαγής και αναζητούνται λύσεις. «Το να αλλάξει κανείς παλιές συνήθειες δεν είναι καθόλου ευχάριστο. Όμως, κάθε ένας από εσάς μπορεί να κάνει κάτι! Μην αφήνετε να σας κάνουν στην άκρη!» διαβάζουμε στο τέλος του βιβλίου, του οποίου το τελευταίο δισέλιδο δείχνει πιγκουίνους και γουρούνια, νέους και γέρους, μαζί σε μια διαδήλωση Fridays for Future.

Τα παιδικά και εφηβικά βιβλία γύρω από το θέμα της προστασίας του κλίματος και του περιβάλλοντος έχουν σκοπό να ενημερώσουν και να παροτρύνουν σε μια αλλαγή του τρόπου σκέψης και δράσης. Ενώ ορισμένες εκδόσεις γίνονται δυσάρεστες και το παρακάνουν με τον παιδαγωγικό τους στόχο και τον διδακτικό τους τόνο, άλλες επιτυγχάνουν μια διαφοροποιημένη, αντικειμενική αντιμετώπιση επί ίσοις όροις με την ηλικιακή ομάδα στην οποία απευθύνονται. Έτσι, παραδείγματος χάριν, τα βιβλία γνώσεων Klima- und Umweltschutz [«Προστασία του κλίματος και του περιβάλλοντος»] της Anja Reumschüssel και Mein weit gereister Erdbeer-Joghurt [«Το μεγάλο ταξίδι του γιαουρτιού μου με γεύση φράουλα»] της συγγραφέως Annette Maas και της εικονογράφου Miro Poferl πείθουν με το ανοιχτό και νηφάλιο πνεύμα τους. Το τελευταίο δείχνει με παραστατικό τρόπο τους συσχετισμούς ανάμεσα στη διατροφή και στην προστασία του περιβάλλοντος και μας παραπέμπει έτσι σε δύο ακόμη θέματα που κερδίζουν ολοένα σε βαρύτητα αυτή τη χρονιά στην αγορά παιδικού και εφηβικού βιβλίου: την προστασία των ζώων και τη βιωσιμότητα.

Das wahre Leben der Bauernhoftiere, Wo kommt unser Essen her, Sturm, Sein Reich

Δύο εικονογραφημένα βιβλία γνώσεων καταπιάνονται με το θέμα της κτηνοτροφίας: Η Lena Zeise αντιπαραθέτει, εν πολλοίς αμερόληπτα, στο Das wahre Leben der Bauernhoftiere [«Η αληθινή ζωή των ζώων του αγροκτήματος»] τη συμβατική και τη βιολογική γεωργία με ρεαλιστικές εικόνες και σύντομα επεξηγηματικά κείμενα, ενώ η Julia Dürr εξετάζει στα γεμάτα εικόνες δισέλιδα του βιβλίου της το ερώτημα Wo kommt unser Essen her? , «Από πού προέρχεται το φαγητό μας;». Φυσικά και εδώ –όταν εκτός από το ψωμί, τα μήλα και τις ντομάτες γίνεται λόγος για το γάλα, το κρέας και τα αυγά– παρουσιάζονται οι συνθήκες εκτροφής και σφαγής. Γιατί η Dürr συγκρίνει την παραγωγική διαδικασία σε μικρές επιχειρήσεις με εκείνη στη βιομηχανία. Και τα δύο αυτά εικονογραφημένα βιβλία γνώσεων δίνουν μέσω της αντιπαράθεσης ερεθίσματα για σκέψη αναφορικά με την καταναλωτική και τη διατροφική συμπεριφορά μας. Με τον τρόπο αυτό γίνεται σαφές ότι καθένας μπορεί να κάνει κάτι για το κλίμα, το περιβάλλον και τα ζώα.

Wir sind die Wahrheit, Lang lebe König Frosch, Wer tanzt schon gern allein

Ανεξαρτήτως του εάν πρόκειται για βιβλία χιουμοριστικά και εύθυμα ή πιο στενάχωρα και σοβαρά, για εικονογραφημένα, (αφηγηματικά) βιβλία γνώσεων, παιδικά μυθιστορήματα ή δυστοπικά βιβλία εφηβικής λογοτεχνίας, οι ρεαλιστικές και φανταστικές ιστορίες λειτουργούν και το 2020 ως πεδία προβολών και στοχασμού. Οι λογοτεχνικοί, μυθοπλαστικοί ή και διαμορφωμένοι βάσει πραγματικών προτύπων ήρωες διαθέτουν υποδειγματικό χαρακτήρα όταν πρόκειται για θέματα αλληλεγγύης και ανεκτικότητας, για ηθικές και πολιτικές αξίες ή για την αντιμετώπιση της φύσης. Ειδικότερα, η σύγκρουση ακραίων, φαινομενικά ασυμβίβαστων θέσεων αξιοποιείται συχνά από τους συγγραφείς ως αφηγηματικό μέσο. Στο εφηβικό μυθιστόρημα του Christoph Scheuring με τίτλο Sturm [«Θύελλα»], για παράδειγμα, μια μαχητική υπέρμαχος της καλής διαβίωσης των ζώων συναντά έναν ψαρά, που κερδίζει τα προς το ζην με την αλιεία και έχει μια εντελώς διαφορετική σχέση προς τη φύση, τη ζωή και τον θάνατο.

Papierklavier, Der Katze ist es ganz egal, Wie siehst du denn aus

Αλλά και με αφορμή θέματα όπως η δικτατορία, οι ψευδείς ειδήσεις, η ριζοσπαστικοποίηση, ο ρατσισμός, η στροφή προς τα δεξιά, ο λαϊκισμός και οι θεωρίες συνωμοσίας, γίνεται λόγος για την αντίθεση των κοσμοαντιλήψεων: ο Martin Schäubleβάζει τον νεαρό πρωταγωνιστή του Sein Reich [«Το βασίλειό του»] να καταδυθεί για ένα καλοκαίρι στον κόσμο των οπαδών του κινήματος των Reichsbürger [ακροδεξιό κίνημα των «πολιτών του Ράιχ», Σ.τ.Μ.], ενώ στο Wir sind die Wahrheit [«Εμείς είμαστε η αλήθεια»] του Andreas Götz, η Λέα παρακολουθεί τη ριζοσπαστικοποίηση του ίδιου της του αδελφού. Στα δύο αυτά εφηβικά μυθιστορήματα φαίνεται η σαγήνη που μπορεί να ασκήσει η ακραία (δεξιά) ιδεολογία, η οποία αποτελεί κίνδυνο για τη δημοκρατία και την ελευθερία. Το παιδικό μυθιστόρημα του Martin Baltscheit Lang lebe König Frosch [«Ζήτω ο Βασιλιάς Βάτραχος!»] φωτίζει και αυτό τη δύναμη που έχει και τον τρόπο με τον οποίο επιδρά η στοχευμένη παραπληροφόρηση και η χειραγώγηση και, με ένα κλείσιμο του ματιού στον αναγνώστη, δείχνει πόσο σημαντικό είναι να εξετάζει κανείς προσεκτικά τα διάφορα αφηγήματα και να μην τα πιστεύει όλα, όσο δελεαστικά ή τρομακτικά κι αν φαντάζουν. Στον στοχασμό για την αξία της ελευθερίας και της δημοκρατίας παρακινεί και η ανθολογία της Karin Gruß Wer tanzt schon gern allein? [«Σε ποιον αρέσει να χορεύει μόνος;»], η οποία περιέχει εικόνες, ποιήματα και ιστορίες γύρω από τη σημασία του αμοιβαίου σεβασμού, της ανεκτικότητας και της αλληλεγγύης.

Manno, Toni will ans Meer, Selma tauscht Sachen. Hundeleben

Για ανεκτικότητα, για μία ενημερωμένη, απαλλαγμένη από προκαταλήψεις στάση και για (αυτο-)σεβασμό μιλούν κείμενα που, όπως το εφηβικό μυθιστόρημα της Elisabeth Steinkellner Papierklavier [«Χάρτινο πιάνο»] (εικονογραφημένο από την Anna Gusella) ή το παιδικό μυθιστόρημα του Franz Orghandl Der Katze ist es ganz egal [«Της γάτας της είναι παντελώς αδιάφορο»] (εικονογραφημένο από την Theresa Strozyk), προσεγγίζουν εντελώς ανοιχτά τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου, χωρίς να τα παρουσιάζουν ως προβλήματα και χωρίς να χρησιμοποιούν κλισέ. Το μήνυμα είναι το εξής: Είσαι τέλειος έτσι όπως είσαι. Ανεξάρτητα από το τι σκέπτονται ή λένε οι άλλοι. Και εδώ η αγορά βιβλίου απαντά σε επίκαιρες κοινωνικές εξελίξεις και συζητήσεις. Το ίδιο ισχύει και για τα βιβλία γνώσεων όπως το Wie siehst du denn aus? Warum es normal nicht gibt [«Τι εμφάνιση έχεις; Για ποιον λόγο δεν υπάρχει το “φυσιολογικό”»], που αντιτάσσονται στα ιδεώδη ομορφιάς που προβάλλουν η διαφήμιση, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η κοινωνία, για να συμβάλουν σε μια θετική εικόνα του εαυτού και του σώματος.

Παράλληλα με όλα αυτά, η αγορά παιδικού και εφηβικού βιβλίου προσφέρει φυσικά και αυτή τη χρονιά χώρο σε ιστορίες για τη φιλία, την οικογένεια, τον έρωτα, για ένταση και περιπέτεια, ιστορικές και βιογραφικές αφηγήσεις, παραμύθια και φανταστικούς κόσμους. Ξεχωρίζουν ιδιαίτερα τα παιδικά κόμικ και τα graphic novels, που κυκλοφορούν σε όλο και μεγαλύτερους αριθμούς, εγγυώνται αναγνωστικές ώρες χαράς, λύπης, έκπληξης και απορίας και εν μέρει απευθύνονται ρητά σε όσους διαβάζουν σπάνια ή διαβάζουν τα πρώτα τους βιβλία, δίνοντας έτσι νέα ώθηση σε αυτόν τον τομέα της αγοράς. Αξιόλογα παραδείγματα αυτής της χρονιάς είναι, για παράδειγμα, οι παιδικές αναμνήσεις της Anke Kuhl, που με τον τίτλο Manno ! προσφέρουν ψυχαγωγία σε μικρούς και μεγάλους, οι περιπέτειες διακοπών του Philip Waechter στην έκδοση Toni will ans Meer [«Ο Τόνι θέλει να πάει στη θάλασσα»] ή το Selma tauscht Sachen: Hundeleben [«Η Σέλμα αλλάζει τα πράγματα: Σκυλίσια ζωή»] του Martin Baltscheit και της Anne Becker, που δείχνει πόσο βοηθά το ανοιχτό πνεύμα και η αλλαγή οπτικής όταν θέλει κανείς να αντεπεξέλθει σε κινδύνους (ακόμη και αν πρόκειται απλώς για ένα χαριτωμένο πούντελ).


Marlene Zöhrer

Μετάφραση: Πελαγία Τσινάρη