Niemiecka literatura współczesna – kierunki rozwoju i tendencje

Niemiecka literatura współczesna to ociężały tankowiec z nienajlepszą reputacją. Thomas Meany, redaktor naczelny magazynu literackiego „Granta” w przedmowie do opublikowanego w 2023 roku wydania skupionego wokół Niemiec, napisał, że młodzi autorki i autorzy wkraczają do systemu, który zamyka ich w lokalnym obiegu, czyniąc „prowincjalnymi”. Trzy lata później niemiecki pisarz Alexander Schnickmann w publikowanym online magazynie „The Diasporist” pisał, że przemysł literacki przeprowadził pracochłonną operację psychologiczną i zamknął wszystkich łącznie z sobą i przekonał, „że niekonwencjonalne sposoby narracji, dezorientacja i niepokój, a zatem wszystko, co odbiega od linearnie opowiedzianej, realistycznej powieści”, jest dla przeciętnego niemieckiego czytelnika straszne i odpychające.

Spojrzenie na trendy i kierunki rozwoju w ostatnim czasie wydaje się przynajmniej nie podważać tej krytyki – nawet jeśli siła polemiki nie jest, być może, całkowicie uzasadniona. W Niemczech książki sprzedają przede wszystkim dzięki nazwiskom i tematom. Albo jest się Kehlmannem, Krachtem, Caroline Wahl i tak dalej, pisze się na temat znany z publicznego dyskursu, z felietonów czy Instagrama albo też istotny z racji aktualnej sytuacji politycznej.

Żydowskie życie, opowieści o pochodzeniu i NRD

To wyjaśnia choćby liczne nowości wydawnicze, które poruszają kwestie złożoności żydowskiego życia w Niemczech oraz następstw wydarzeń z 7 października 2023 roku. Chyba najbardziej znaczącym głosem jest druga powieść Dany Vowinckel „Anton und Alma”, stanowiąca literacką panoramę żydowskiego życia w Berlinie przed i po 7 października 2023 roku. To, jak kontrowersyjne i konieczne są debaty na tym polu, pokazuje opowieść Sandry Gugić „Niemand weiß, dass wir hier sind”. Pierwotnie książka miała się ukazać jesienią 2026 roku nakładem dtv-Verlag. Jednak wydawca i autorka zakończyli współpracę z powodu „rozbieżności poglądów”. Tekst ukaże się wiosną w austriackim wydawnictwie Jung und Jung. W swojej powieści Gugić opowiada o pewnej kobiecie, która jest świadkiem zmian zachodzących w izraelskim społeczeństwie po wydarzeniach z 7 października.

Wiele z tego, co pisze się o żydowskim życiu, wpisuje się także w inny duży temat, na punkcie którego niemieckojęzyczna beletrystyka wydaje się mieć niemalże obsesję – czyli o pochodzeniu. Najpóźniej od momentu, w którym rozgłos zyskała literatura postmigracyjna, historie o pochodzeniu cieszą się ogromną popularnością. Autorki takie jak Anna Schapiro czy Esther Dischereit konfrontują swoich bohaterów z ich żydowskim pochodzeniem. Laureatka Ingeborg-Bachmann-Preis Lena Schätte („Das Schwarz an den Händen meines Vaters“) czy Ruth-Maria Thomas („Die zweitgrößte Liebe“) odczytują pochodzenie raczej w kontekście przynależności klasowej i opisują to, jak pochodzenie klasowe wpływa na życie ich bohaterek i bohaterów.

W kontekście jesiennych wyborów do parlamentów krajów związkowych jesienią 2026 roku oraz zatrważających wyników osiągniętych przez skrajnie prawicową AfD w centrum uwagi znalazły się także wschodnie Niemcy. NRD jako miejsce pochodzenia pojawia się także w kontynuacji bestsellera „Aus Ruinen” autorstwa Hendrika Bolza, który zupełnie przy okazji wplata w tekst również tematykę klasową. Inną drogę pokazują Peggy Mädler („Die Selbstregulierung des Herzens“) czy Lukas Rietzschel („Sanditz”). Oboje starają się opisać życie i mentalność w NRD i w ten sposób pokazać ciągłość pomiędzy tamtymi czasami a współczesnymi, wyjaśniając zarazem silny zwrot w prawo we wschodnich Niemczech. Oczywiście nie można przemilczeć, że jest jeszcze szereg autorek i autorów, dla których historia NRD to historia, której sami byli świadkami i z której czerpią inspirację w swojej twórczości jak na przykład Ingo Schulze, Jenny Erpenbeck czy Christoph Hein.

Nieoczekiwane tematyka i formy

a razie było dość przewidywalnie. Bardziej zaskakuje to, że tematy religii i mistyki zdają się zyskiwać na popularności. Poetka Kinga Toth w swoim ostatnim tomie „Mariamachina” mierzy się z modlitwą jako formą liryczną. W debiutanckiej powieści „Das Buch Mechthild” Julia Koll podąża śladem pewnej średniowiecznej mistyczki. Z kolei Ozan Zakariya Keskinkılıç w książce „Hundesohn” tworzy postać, dla której islam i queerowa tożsamość bynajmniej się nie wykluczają.

Wśród wspomnianych autorów, to przede wszystkim powieść Koll wskazuje na kolejny trend – formy eseistyczne. We współczesnej literaturze niemieckojęzycznej, która czerpie inspirację z angloamerykańskich autorek i autorów takich jak Kate Zambreno, coraz bardziej zadomawia się nurt powieści eseistycznej. Dwoma znakomitymi przykładami są książki Clary Heinrich „Pusztagold” oraz Lary Rüther „Affenliebe”. Granice pomiędzy powieścią eseistyczną a formami wspomnieniowymi są płynne. Tę drugą formę przekazu wybrał na przykład Kaleb Erdman w książce „Die Ausweichschule” będącej powieścią na motywach autobiograficznych. I wreszcie ostatnia przedstawicielka tego nurtu w najszerszym rozumieniu, czyli powieść skupiona wokół rekonstrukcji przeszłości i oparta na poszukiwaniach, przykładem której jest „Wer möchte nicht im Leben bleiben” autorstwa Helene Bukowski. Bukowski opisuje losy pewnej młodej kobiety, która za czasów NRD jest wręcz tresowana na zawodową pianistką. Luki w kwerendzie wypełnia wymyślonymi przez siebie fikcyjnymi zdarzeniami. Podobną strategię przyjęła w swojej książce Julia Koll.

Czasopisma literackie nadają rytm

Na swoich obrzeżach współczesna literatura niemiecka jest mało prowincjonalna, co rusz zaskakuje radykalnymi eksperymentami from (jak u pisarki Karosh Taha w książce „Gulistan”) albo czerpie inspiracje z ruchów we Francji (literatura klasowa) czy też obszaru angloamerykańskiego (eseje). Dobry ogląd tego, co obecnie zajmuje autorki i autorów, znaleźć można w lokalnych czasopismach literackich, które pełnią niezastąpioną rolę w podtrzymywaniu dynamiki literatury współczesnej. W szczególności należy wymienić „Edit” oraz „Bella Triste”. Oba czasopisma powstają w kręgach związanych ze studiami z kreatywnego pisania w Lipsku i Hildesheim. Wartym zauważenia jest także „Delfi” – bardzo modne czasopismo o profilu postmigracyjnym, pokazujące współczesną beletrystykę w konstruktywnym dialogu z literaturą międzynarodową. Przegląd aktualnych trendów i tematów świadczy nie tyle o prowincjalności, co o fakcie, że także niemiecka literatura współczesna podąża za logiką rynku. Jeśli coś dobrze się sprzedaje, to w ofercie pojawia się więcej podobnych rzeczy. To oczywiście koliduje z ambicjami artystycznymi autorów i krytyków, wpływając na to, że niekonwencjonalne sposoby narracji, dezorientacja i niepokój, których tak brakuje Alexandrowi Schnickmannowi, mogą być wypróbowywane przynajmniej w cieniu tych wielkich trendów.

Kais Harrabi ur. 1989 w Tunezji, dorastał w Bawarii a mieszka w Lipsku. Jest krytykiem literackim i pracuje dla rozgłośniach radiowych ARD oraz Deutschlandfunk. Należy też do zespołu krytyków w programie Buchzeit wyświetlanym przez telewizję 3sat. Od 2025 roku jest członkiem jury Nagrody Lipskich Targów Książki.

Przekład: Anna Kierejewska