Vitali Konstantinov Wenn nicht die Menschen
[Gdyby nie ludzie]

Ta książka popularnonaukowa (dla dzieci i dorosłych!) jest tyleż imponującym, co zaskakującym eksperymentem myślowym: co by było, gdyby w pewnym momencie dziejów Ziemi ewolucja obrała inny kierunek? „Gdyby nie ludzie, lecz inne zwierzęta – takie jak dinozaury, delfiny, kruki, szopy pracze, ośmiornice, nietoperze czy kapucynki – rozwinęły się w podobnym kierunku jak my? Jak wyglądaliby dziś ich potomkowie i ich świat?”.
Ilustrator i pisarz Vitali Konstantinov zaprasza czytelników do wyobrażenia sobie właśnie takiego scenariusza i dostarcza im niezbędnych informacji na temat dinozaurów, ośmiornic, delfinów, szopów praczy oraz różnych gatunków małp, które mogłyby mieć zadatki na stworzenie cywilizacji (a być może nawet na zawładnięcie światem?). Z przymrużeniem oka snuje rozważania o możliwych kierunkach rozwoju tych gatunków, a swoje wywody ilustruje sugestywnymi przedstawieniami alternatywnych światów oraz dowcipnymi, dwubarwnymi rysunkami, które uzupełniają i komentują tekst. Punktem wyjścia jest przystępne objaśnienie, czego potrzeba do powstania cywilizacji: narzędzi, ognia, schronienia, języka oraz teorii umysłu.

Każdy z tych pięciu aspektów – wynajdywanie narzędzi i posługiwanie się nimi, opanowanie ognia i wykorzystywanie go, wznoszenie schronień, wykształcenie i przyswojenie języka, a także zdolność rozpoznawania i rozumienia własnych oraz cudzych uczuć, myśli i planów – wymaga odpowiedniego poziomu inteligencji. „Niektóre stworzenia na naszej planecie były już na bardzo dobrej drodze ku wyższej inteligencji. Wydawało się, że jeszcze parę milionów latek rozwoju i mogłyby osiągnąć pełen sukces! Ale zawsze wydarzało się coś, co uniemożliwiało powstanie innej „ludzkości”. Tu o jedno uderzenie meteorytu za dużo, tam o jedną powódź za mało – i było po sprawie…”

W tym miejscu Konstantinov konsekwentnie rozwija swój eksperyment myślowy. To, jak mogłoby wyglądać życie, gdyby przedstawione zwierzęta miały – w przeszłości lub przyszłości – więcej czasu i przestrzeni na rozwój, ukazują plansze zamieszczone na końcu poświęconym im rozdziałom. Barwne panoramy na rozkładówkach przedstawiają alternatywne warianty cywilizacji, w których miejsce człowieka zajmują dinozaury, ośmiornice, delfiny, szopy pracze i małpy. Niezwykle kolorowe i szczegółowe ilustracje na pięciu planszach, wykonane barwnymi tuszami i kredkami, są prawdziwą ucztą dla oka. Wzbogacają rozważania nad ewolucją o wymiar równie zajmujący, co inspirujący. Wiele scen zrodziło się w wyobraźni artysty, niektóre elementy opierają się jednak na wiedzy naukowej przedstawionej w tekście. „Wenn nicht die Menschen” w imponujący sposób dowodzi, jak owocne i wzbogacające może być połączenie faktów z fikcją.

O rzetelności, z jaką na potrzeby tego niezwykłego projektu autor zgromadził materiał naukowy – przedstawiony tu pełnym wdzięku, gawędziarskim tonem – świadczą zamieszczone w aneksie źródła, przypisy i propozycje dalszych lektur. Całości dopełniają glosariusz oraz indeks. Obok wspomnianej finezji językowej i wizualnej oraz staranności opracowania na uwagę zasługują również wysmakowana oprawa graficzna i znakomita jakość wydania. Krótko mówiąc: „Wenn nicht die Menschen” to spójne i całościowe dzieło dla wszystkich, którzy z ciekawością i otwartością podchodzą do świata i jego możliwości.

Przekład: Katarzyna Łakomik