Susanne Heim Die Abschottung der Welt
[Odcięcie od świata]

Wyjechać czy zostać – oto dręczące pytanie, które wiosną 1933 roku zadawało sobie ponad pół miliona Żydówek i Żydów mieszkających w Niemczech. Student prawa Heinrich Marx – kilka dekad później, już jako Henry Marx, dyrektor programowy nowojorskiego Goethe-Institut – pisał w swoim dzienniku: „Ja sam od początku stałem na stanowisku, że należy wytrwać tutaj, w Berlinie. (…) Wyjazd ma sens tylko wówczas, gdy człowiek jest w stanie spalić za sobą wszystkie mosty”. Heinrich Marx ostatecznie zdecydował się wyjechać, wielu innych – pozostać, jeszcze inni opuścili Niemcy i wkrótce wrócili. Spośród sześćdziesięciu tysięcy Żydów, którzy wyemigrowali w 1933 roku, jeszcze w tym samym roku wróciły dwadzieścia trzy tysiące – część z nich uznała, że sytuacja w kraju się uspokoiła, innym brakowało prawnych lub finansowych możliwości życia na emigracji. Brak pieniędzy na nowy początek za granicą wynikał w niemałej mierze z tego, że majątki Żydów w Niemczech były systematycznie grabione.

Dzieje ucieczki i wypędzenia ludności żydowskiej z Niemiec są – z takich czy innych powodów – słabiej zbadane niż historia jej Zagłady. Jedną ze specjalistek w tej złożonej problematyce jest Susanne Heim, która jako kierowniczka projektu zredagowała szesnastotomową edycję źródłową Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933–1945 („Prześladowanie i wymordowanie europejskich Żydów przez nazistowskie Niemcy 1933–1945”). W swojej nowej książce zajmuje się „odcięciem się świata”. To Niemcy chciały uniemożliwić Żydom pozostanie w kraju. I to świat w wielu przypadkach odmawiał ich przyjęcia. Hannah Arendt krytykowała politykę zamkniętych granic jako „formę policyjnie zorganizowanego bezprawia”. Heim dostrzega paralele z dzisiejszą polityką wobec uchodźców w Europie, Ameryce i gdzie indziej. „Jak – pyta – historyczki i historycy przyszłych pokoleń ocenią współczesną politykę migracyjną?”

Wiele miejsca zajmują w książce Heim dramatyczne doświadczenia ucieczki Żydówek i Żydów. Wyraźnie różnią się przy tym losy mężczyzn i kobiet, ubogich i zamożnych, starszych i młodych, ale także tych, którzy uciekli wcześnie, od tych, którym udało się to dopiero później. Wraz z wybuchem wojny w 1939 roku sytuacja jeszcze bardziej się zaostrza. Kto nie może uciec za ocean, musi liczyć się z deportacją. Heim szczegółowo analizuje politykę państw, w których uchodźcy szukali schronienia, a gdzie miejscowy antysemityzm aż nazbyt często stawał na przeszkodzie ich przyjęciu. Dopiero z wolna i niepewnie kształtuje się międzynarodowa polityka uchodźcza, w ramach której – także w imię własnego odgrodzenia się od uchodźców – rozważa się plany wyznaczenia Żydom terenów osiedleńczych w Afryce lub Australii. Na tym tle wyróżniają się godne uznania inicjatywy takie jak „Kindertransporty”, dzięki którym brytyjski parlament umożliwił w 1938 roku imigrację dzieci bez opiekunów. Choć wspólnota międzynarodowa nie zdobyła się na wspólną politykę, to jednak w tej epoce dostrzeżono przynajmniej konieczność prowadzenia wielostronnej polityki wobec uchodźców – powołanie w 1950 roku Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców było jedną z konsekwencji tego rozpoznania.

Ostatecznie jednak to nie tyle państwa, ile obywatelskie sieci pomocy umożliwiały Żydówkom i Żydom ucieczkę oraz przetrwanie. Międzynarodowe organizacje żydowskie – wśród nich najskuteczniejszy American Jewish Joint Distribution Committee – potrafiły niekiedy zmobilizować świat polityki i opinię publiczną do wsparcia swojej sprawy. Wobec skali Holokaustu starania podejmowane przez ówczesne organizacje pomocowe wydają się raczej skromne. Mimo to społeczność żydowska, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, potrafiła sprawić, że jej głos został usłyszany. Kto jednak – by przypomnieć paralelę Heim – mógłby dziś zabiegać o polityczne wsparcie dla ludzi zmuszonych do ucieczki i oddać im głos?

Przekład: Artur Kożuch